30 tháng 4 — Đi t́m thời gian đánh mất (VII)

30/4/1975  
30/4/1976  
30/4/2006  

Nguyễn Văn Lục 

Sau người Pháp, chính quyền nay tính đến chuyện người Việt gốc Hoa.

Đây là bụi cỏ dại lớn nhất, rộng nhất, ảnh hưởng nhất đến nền kinh tế cần phải được nhổ. Báo chí đồng loạt lên án, tố cáo nạn đầu cơ, tham nhũng. Thực phẩm khan hiếm, giá cả gia tăng đều là do bọn thương gia tích trữ, đầu cơ, tạo ra khan hiếm giả tạo nhờ đó lên giá làm giầu.

Đợt càn quét đầu, nhà nước đă bắt giam hơn 100 thương gia người Tầu có máu mặt trong thành phố nội trong hai ngày. Một quỹ của người Tàu đă quyên được 4 tỉ đồng trong một buổi họp bí mật tại một nhà thương gia trong Chợ Lớn... Người Tàu Chợ Lớn t́m cách phản công bằng cách nhờ cậy đàn anh là Trung Cộng can thiệp và tẩy chay Việt Nam. Đây cũng là đầu mối sau này có nạn đi bán chính thức và nhân cơ hội đó, nước Tàu lấy cớ để gây hấn và để gây một thứ chiến tranh mới mệnh danh là cho “Việt Nam một bài học”. 
 
Đặng Tiểu B́nh đă nói với các nhà báo ở Bắc kinh như thế này: “Chúng tôi có thể dung thứ việc Liên Xô có 70% ảnh hưởng ở Việt Nam, miễn là 30% dành cho Trung Quốc’’. Lần khác, Đặng Tiểu B́nh nói: Trung Quốc là NATO phương Đông, và Việt Nam là Cuba phương đông. 
 
Bài học khá là nặng. 4 tỉnh phía Bắc VN bị phá hủy đến như b́nh địa. Nước uống bị nhiễm dộc. Trẻ con bị rạch mặt, cắt tai cho nhớ đời đến 50 năm về sau. 
 
Bài học “dạy cho Việt Nam một bài học” cũng làm cho các nước trong khối ASEAN (The Association of Southeast Asian Nations) như Thái Lan, Phi Luật Tân, Singapore lo ngại. Thái Lan trước đây lo ngại VN xâm chiếm, nay th́ có nỗi lo ngại lớn hơn: Nước Tàu. 
 
Trước khi dạy cho VN một bài học, họ đă dùng đủ mọi biện pháp sức ép trên chính quyền Hà nội như: 

• Ngay từ 1975, cắt viện trợ không hoàn lại. Tất cả những công tŕnh xây dựng ở VN gần như ngưng lại. 
• Cắt viện trợ và cắt sự giúp đỡ các trang thiết bị, tháng 6/1978 
• Rút Đại sứ Tầu về nuớc với lư do đau ốm. 1978 
• Yêu cầu VN đóng cửa các toà lănh sự tại Quảng Châu v.v… 
• Trả về các sinh viên VN đang theo học tại nước Tàu. 
• Cắt đứt đường xe lửa giữa Việt Nam và nước Tàu vào ngày 22/12/1978 
• Sau này, 31/7/1978 ông Hua Kuo-Feng ủng hộ Cam pu chia: “Cuộc chiến đấu của các ông là chính đáng và cuối cùng các ông sẽ chiến thắng, chúng tôi ủng hộ các ông’’ 

Mối bang giao trở nên căng thẳng đến độ đi đến quyết định cho VN một bài học. Thật ra bài học này trở thành một bài học cho cả kẻ cho và kẻ nhận bài học.

Thảm họa đă không tránh được v́ người Tàu đă mang quân sang xâm chiếm nước ta vào sáng sớm ngày 17 tháng 2, 1979. Suốt dọc biên giới 1300 km, 20 vạn quân Tàu theo báo ngoại quốc và 60 vạn theo báo trong nước đă làm cỏ, phá tan hoang bốn tỉnh biên giới là Cao Bằng, Lào Cay, Lạng Sơn và Móng Cáy. Ngay từ 24 giờ đầu tiên, quân Tàu đă xử dụng chiến thuật biển người. “Ở chiến trường Lạng Sơn, đồng chí Lê Canh, ủy viên chính trị tỉnh cho biết: Chiến thuật biển người thật khủng khỉếp. Bộ đội ta đă bắn giết hết lớp người này đến lớp người khác hằng giờ đồng hồ. Cuối cùng th́ quân đội ta phải rút lui’’. 
 
Chỉ hai tuần lễ sau của cuộc chiến, tức ngày 5/3, chính quyền VN ra lệnh tổng động viên: tất cả công dân từ 18/35 đối với phụ nữ, 18/45 dối với đàn ông đều phải sẵn sàng tham dự chiến đấu. Cụ thể là mỗi ngày phải dành hai giờ luyện tập quân sự. Cả một dân tộc sẵn sàng chiến đấu. 
 
Và đến ngày 20 tháng ba, tờ Nhân Dân đă chạy một hàng tít lớn: Chiến thắng. Vâng, nhưng với biết bao hy sinh về người và tài sản. Cho đến nay, chưa ai biết rơ thiệt hại nhân mạng người VN là bao nhiêu.

Về phía người Tàu th́ Đặng Tiểu B́nh vẫn c̣n cay cú v́ thất bại không dạy nổi cho VN một bài học đă tuyên bố: “Chúng tôi biết rằng cuộc phản công tháng hai vừa qua vẫn chưa đủ để dạy cho VN một bài học. V́ vậy, một phản công mới trong t́nh trạng tự bảo vệ ḿnh một cách chính đáng không phải là không có thể xảy ra” và Đặng Tiểu B́nh kết luận: Chúng tôi dành cái quyền lại có thế bắt đầu... Họ Đặng c̣n tuyên bố tiếp: “Quân đội của Bắc Kinh có thể tiến thẳng tới Hà nội’’ Nói cương vậy thôi. Trên thực tế, người Trung Quốc phải nh́n nhận đây là một cuộc thua trận về mặt quân sự. Không thể nói khác được. 
 
Theo giáo sư Philippe Devillers, trong lúc mà chiến tranh Việt Nam-Tàu đang ở lúc cao điểm là tháng giêng 1979, bộ ngoại giao chính phủ Tàu đă gửi ít nhất là cho 7 nước Âu Châu một kháng thư như sau: “Chúng tôi yêu cầu các ông chấm dứt mọi giúp đỡ cho VN. Nước Tàu sẽ coi mọi sự giúp đỡ cho VN là một hành vi gây hấn và sẽ gây ra những hậu quả”. 
 
Phải chăng, do áp lực của Tàu mà chính phủ Carter của Mỹ đă thiếu hẳn một đường lối rơ rệt trong việc thiết lập lại bang giao với Việt Nam. Xin nhắc là Chính Phủ Carter đă có ư định thiết lập lại bang giao với Việt Nam vào mùa thu 1978, nghĩa là trước khi quân Tàu tràn sang xâm chiếm VN, sau đó đă bất thần băi bỏ mọi thương thuyết về vấn đề này. Mỹ đă chọn quyết định b́nh thường hoá với Trung Quốc và gác sang bên việc quan hệ b́nh thường với Việt Nam. V́ thế, trong khi gặp Carter ở Washington. Đặng Tiểu B́nh đă tỏ ư sẽ tiến công vào Việt Nam và không gặp phải phản ứng bất lợi nào từ phía Mỹ. Và sau đó Mỹ đă đưa ra 6 biện pháp xử sự trong trường hợp Trung Quốc xâm lăng Việt Nam.  
 
Tuyền là những biện pháp bất lợi cho Việt Nam như bất can thiệp, Việt Nam phải rút khỏi Campuchia, cuộc xung đột không đe dọa lợi ích của Mỹ v.v… — Hồi ức của ông Trần Quang Cơ (1). 
 
Ông Phan Hiền đáp lễ lại: “Chúng tôi nghĩ rằng nước Tàu phải suy nghĩ lại hằng triệu lần trước khi quyết định tiến hành một cuộc gây hấn mới’’. 
 
C̣n ông Vơ Văn Kiệt đă có lần than thở: “Ḿnh bị nó lừa nhiều quá. Tôi nghĩ Trung Quốc chuyên là cạm bẫy.”  
 
C̣n Ông Tô (Phạm Văn Đồng) vốn người điềm đạm cũng đă phát biểu: “Ḿnh hớ, ḿnh dại rồi mà c̣n nói sự nghiệp cách mạng là trên hết, c̣n được hay không th́ không sao’’.

Nhưng theo Alain-Roux trong cuốn Le casse-tête chinois, bộ chính trị Tàu đă phê phán nặng đường lối của Đặng Tiểu B́nh trong một buổi họp tự kiểm thảo vào ngày 14 tháng ba 1979. Nhưng thực tế th́ đường lối cứng rắn của ĐTB đối với VN vẫn được thi hành và thực hiện như người ta đă thấy sau này. 
 
Nói cứng th́ như vậy, nói ngoại giao th́ như vậy. Nhưng thực tế Đại tướng Wu Hsiu-Chuan, Tham Mưu Trưởng của Tàu đă nh́n nhận chúng tôi đă gặp nhiều khó khăn trong việc đánh sang Việt Nam. Ông nói thêm, một trong những khó khăn đó là, chúng tôi cần những tin tức phóng ảnh địa h́nh, địa lư chính xác hơn. 
 
Không lạ ǵ sau này, chính phủ Tàu yêu cầu chính phủ Mỹ giúp đỡ kỹ thuật để canh tân quân đội Tàu. 
 
Phiá chính quyền Cộng Sản th́ chỉ rêu rao hai cuộc chiến thắng chống đế quốc Pháp và Mỹ. Nhưng nể mặt, chưa bao giờ dám xác nhận là đă chiến thắng nước Tàu. Việc đó cũng chẳng khác ǵ cái lễ phải giữ của các vua chúa thời xưa. Tây Sơn, Nguyễn Huệ cũng đă vang lừng truy sát quân nhà Thanh, sau đó đă không quên cái lễ thần phục. Vẫn phải nể mặt. 
 
Dù sao, những diễn tiến cuộc chiến tranh này cũng chỉ là câu truyện sau này để từ đó chúng ta rút ra nhũng bài học. 
 
Cuộc bắt bớ truy lùng gian thương vẫn tiếp tục một cách quyết liệt và mạnh mẽ trong thành phố cũng như tại các tỉnh. Loa Phóng thanh, các đoàn thanh thiếu nhi quàng khăn đỏ đi ngoài đường với biểu ngữ, hô hào, đả đảo gian thương. Nhà nào có xe hơi, có tư máu mặt nay sợ xanh mắt. Trước cửa nhà tôi ở đường Nguyễn Huỳnh Đức, Phú Nhuận, có hai ông bà già mở một quán chạp phô trong một túp lều với mấy mái tôn che nắng. Ông bà cụ là người mua bán, cho mua chịu, có thể cho vay lăi cho các gia đ́nh nghèo túng trong các hẻm Nguyễn Huỳnh Đức. Căn nhà được canh gác ngày đêm, dở trần nhà, đào đất sàn nhà để t́m kiếm vàng. Chẳng hiểu kết quả ra sao? Phần gia đ́nh tôi sợ sanh máu mặt v́ ở đối diện nhà ông bà cụ, lại có phần khá giả hơn nhiều. Phúc tổ bảy mươi đời không sao cả. Chỉ lén lút mang xe hơi của người anh để lại đậu xa nhà. Vậy là xong. Một hai bữa sau, chiếc xe đă bị làm thịt tanh banh, tách bách. Chỉ c̣n cái khung xe hơi. 
 
Người ta cũng dựng lên một thứ toà án nhân dân đặc biệt để xử những con buôn đầu cơ, trục lợi. H́nh phạt có thể từ ba năm tù đến án tử h́nh cộng với tịch thu toàn bộ tài sản. Cuộc truy lùng bọn đầu cơ tích trữ này kéo dài măi đến tháng 6 năm 1976. Trong một vụ án vào tháng 6, năm 1976. Ṭa án nhân dân đă đem xử 6 thường dân và 6 cán bộ. Trong đó, một trong những người bọn họ bị kết án tù chung thân và tịch thu toàn bộ tài sản. Những người khác từ 8 đến 20 năm tù. Riêng 6 cán bộ th́ bị nhẹ hơn từ 6 tháng tới 15 năm tù. 
 
Tiếp đến là các ông vua xuất cảng lúa gạo, vua thép, vua cà phê, vua vải vóc lần lượt bị bắt. Ở các tỉnh như Bạc Liêu đến lượt các vua nhà máy xay thóc. Có ông có đến 100 nhà máy xay lúa, ông khác cất dấu, nói một cách chính xác là 3740 hạt kim cương. Các ông vua con đó nay lần lượt rủ nhau vào tù. Từ vua vựa cá, vua xi măng, vua thép gai, vua hải sản, v.v... 
 
Không lúc nào mà số phận mấy ông vua khổ sở như lúc này. Nhưng người ta cũng ngại nhấn mạnh đến tên các chú Ba Tàu, v́ ngại sự ḍm ngó của Bắc Kinh. 
 
Các ngả đường vào Chợ lớn bị chặn để ngăn chặn tẩu thoát tài sản, vàng bạc châu báu và tiền bạc. Những rào cản đặt ở một số đường lục soát người ra vào. Quư kim và vàng bạc bị tịch thâu. Tiền bạc không được quá số 50 chục ngàn. Sau Chợ Lớn đến lượt Gia định vào những ngày sau đó. 
 
 Thứ hai 22 tháng 9, 1975, một ngày không như mọi ngày — Đây cũng là một ngày đáng ghi nhớ. Ngay chiều chủ nhật, người ta đă chờ đợi một thông cáo quan trọng vào lúc 10 giờ tối. Có lệnh giới nghiêm trên toàn thành phố. Bộ đội canh giữ khắp nơi. Thông cáo cuối cùng được dời đến 5 giờ sáng thứ hai. 
 
Hóa ra có lệnh đổi tiền. Mỗi gia đ́nh được đổi tối đa 100.000 đồng. Một đồng tiền mới tương đương 500 đồng tiền cũ. Và chỉ được lănh trước 10 ngàn đồng. Số c̣n lại do nhà nước giữ lại. Để hiểu giá trị tiền mới th́ 100.000 đồng tương đương với số tiền 600 đồng quan Pháp hay hơn 100 đô la Mỹ. Số tiền thật là nhỏ nhoi so với một gia đ́nh. 
 
Gọi là bần cùng hóa nhân dân. Chữ dùng cũng không xa lắm. 
 
Việc đổi tiền này áp dụng ngay cả đối với các cơ sở thương mại, các hăng xưởng và các ṭa đại sứ như Pháp. Toà đại sứ Pháp có số tiền là 50 triệu đồng cũng chỉ được đổi ra 500.000 đồng. 
 
 Tự nhiên, trong một ngày, cả nước trở thành trắng tay — Giá cả ngay từ ngày chủ nhật tăng đến chóng mặt. Giá một con gà nay là 15 ngàn. Một chiếc xe đạp đang từ 60 ngàn lên một triệu đồng. Một xe máy thành mười lăm triệu đồng. Việc đổi tiền trù liệu trong một ngày phải xong. Nó đă kéo dài đến thứ sáu. Việc kéo dài này ra ngoài trù liệu của giới chức thẩm quyền, v́ nạn thiếu tiền mới. Họ không thể ngờ rằng nhà nào cũng đổi một trăm ngàn đồng cho mỗi hộ. Những hộ nghèo không có tiền th́ đă có hộ giầu dúi tiền cho để đổi dùm. 
 
Việc đổi tiền này đă tạo ra một cú sốc, một sự oán hận không cách nào bào chữa được. Đây là đ̣n chí tử đánh vào giới tư bản, giới thương gia của chế độ cũ. Nhiều tin đồn nói có người này tự tử, người kia quyên sinh. Cũng có tin đồn là đám tàn quân trốn lánh tại núi Bà đen, Tây Ninh đă đánh cướp một xe bạc mới dùng để đổi tiền cho dân chúng. Người ta cũng nói tới một lá cờ nền xanh da trời, với ba gạch đỏ và một con rồng vẫn bay phất phới trên núi Bà đen. Chuyện chỉ nghe, chẳng biết đâu là thực hư. Chỉ là loại tin đồn. 
 
Vợ tôi thường có thói quen cất dấu tiền chỗ này, chỗ kia. Chỉ sau khi đổi tiền t́nh cờ khám phá ra một gói tiền cũng khá lớn, chẳng nhớ là bao nhiêu? 
 
Không, nay nó không c̣n giá trị một đồng tiền nữa. Giá trị một mảnh giấy cũng không đáng nữa. 
 
 
 Chủ nhật 28 tháng 9/1975, hậu quả sau vụ đổi tiền — Việc đổi tiền đă bị dân chúng ca thán oán hận. Nhà nước qua tờ báo Tin sáng, số ra chủ nhật đă được chính quyền tỏ lời xin lỗi về những bất tiện gây ra cho người dân trong việc đổi tiền này. Lời xin lỗi đó đă chẳng có tác dụng ǵ, v́ ai cũng biết rằng, đây là cách bần cùng hóa mọi người, triệt tiêu tư hữu, triệt tiêu tư sản tư bản, mại bản. 
 
Sau đợt đổi tiền quá tàn bạo vừa qua. Chính quyền h́nh như muốn tạm ngưng các vụ bắt bớ tư sản. Bí thư Lê Duẩn trong dịp này lại tới Bắc Kinh, chẳng hiểu v́ thế mà việc đánh tư sản, mại bản người Việt gốc Tầu có v́ thế giảm bớt đi chăng? 
 
 
 Hậu quả đi kinh tế mới — Sau cái nạn đổi tiền đến nạn đi kinh tế mới. Theo chính quyền th́ có khoảng ba trăm ngàn người đă dời bỏ thành phố để đi về các vùng kinh tế mới. Nhưng nhiều người cho biết là họ đi cho có, kư giấy tờ xong, lánh nạn ở nhà bà con. Ít lâu sau lại ṃ về. 
 
Kế hoạch đi Kinh tế mới của chính quyền mới kể như hoàn toàn thất bại. 
 
Sau này, hầu như không ai nhắc tới chuyện đi kinh tế mới nữa. 
 
 
 Thứ ba, 28 tháng 10/1975, tàu Việt Nam Thương Tín (VNTT) — Đi mà lại ṃ về là chuyện lạ. Tàu VNTT trở về lại Việt Nam chở theo 1600 người hồi hương. Người ta không biết số phận nào sẽ dành cho những người hồi hương này. Trước hết họ bị giam tập trung lại để điều tra lư lịch từng người. 
 
Sau vụ đi học tập, đánh tư sản, đổi tiền và đi kinh tế mới. Đây là bốn vố nặng nhất đè nghiến trên người dân miền Nam. Không nhà nào thoát ra khỏi bốn vố này. 
 
Nhiều gia đ́nh tỏ ra tuyệt vọng với chế độ. Chế độ đă đẩy họ đến con đường cùng, đến ngơ cụt. Nhiều gia đ́nh, trong đó có gia đ́nh chúng tôi đă nghĩ đến chuyện phải trốn đi bằng đường biển. Không ai c̣n thiết tha nghĩ tới chuyện kéo dài thêm chuyện sống ở VN nữa. 
 
Dấu hiệu chán nản và tuyệt vọng đă rơ rệt trong các buổi họp dân phố. 
 
Người ta không c̣n muốn đi họp tổ, không c̣n muốn nghe phát biểu nữa. Và để phản đối bầy tỏ sự chán nản, bất măn của ḿnh mà không bị làm phiền hà, người dân có lối phản ứng của họ: cán bộ phường chưa nói hết câu th́ ở dưới bà con vỗ tay tràn lan không để cho cán bộ nói nữa. Cứ như thế mà các buổi họp tổ, khu xóm loăng dần. Người dân đâm chai ĺ, không c̣n biết sợ nữa. Nhiều thành phần dân chúng phát biểu lung tung chỗ công cộng chả c̣n ra thể thống ǵ nữa. Những lời châm chọc, chỉ trích, nói bóng gió đủ kiểu đủ cách đến cán bộ, bộ đội, chính quyền mới mỗi ngày mỗi công khai, mỗi ngày mỗi bạo dạn đến không c̣n kiêng nể ǵ nửa. Cán bộ, bộ đội có nghe thấy cũng giả điếc lảng đi chỗ khác. 
 
Chính quyền với thêm nhiều tệ nạn do cán bộ gây ra đă hầu như không c̣n được dân chúng tín nhiệm nữa. 
 
Cách đối phó của người dân đối với chính quyền là những câu thơ diễu cợt, những câu chuyện hài ước ác ư nhằm nói cho hả dạ. 
 
Như thể mà nảy sinh ra một thứ văn chương truyền khẩu bôi đen chế độ bằng đủ h́nh thức. 
 
 Thứ năm, 30 tháng 10/1975 — Trên một chuyến bay đi Băng Cốc, có 14 người từng bị bắt cầm tù sau 30 tháng tư. Trong đó có 9 người Mỹ, hai Gia Nă Đại, hai Phi Luật Tân và một Úc Đại Lợi. Họ là người ngoại quốc th́ trước sau ǵ cũng phải để họ ra đi thôi.  
 
-------------------------------------------------------

Xem phần: I; II; III; IV; V; VI;  

(1) Trần Quang Cơ, nguyên là Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng thứ nhất Bộ Ngoại giao, thành viên Đoàn Việt Nam Dân Chủ Cộng Ḥa tại Hội nghị Paris (68-73) về Việt Nam, viết trong “Hồi ức và Suy nghĩ” (2001-2003), Truyền Thông Communications, số 14-15, 2005, trang 8-10:

Rơ ràng năm 1977 chính quyền Carter thực sự muốn b́nh thường hóa quan hệ với Việt Nam và năm 1977 đă có khả năng thực tế để ta b́nh thường hóa quan hệ với Mỹ nhưng ta đă bỏ qua. Trong khi đó, theo sự xúi dục của Bắc Kinh, chính quyền Polpot bắt đầu chiến tranh biên giới từ ngày 20 tháng 4 và đơn phương cắt đứt quan hệ ngoại giao với ta ngày 31.12.1977.

Từ đầu năm 1978, quan hệ giữa 3 nước lớn Mỹ-Xô-Trung bắt đầu chuyển từ h́nh thái đối đầu từng đôi một sang h́nh thái Mỹ-Trung câu kết chống Liên Xô. Liên Xô nhân thế yếu của Mỹ sau thảm bại ở Việt Nam ra sức tăng cường ảnh hưởng ở Á-Phi và Mỹ la tinh bằng học thuyết “chủ quyền hạn chế” của Brejnev (Leonid Ilyich Brezhnev) . Tại Châu Á, Liên Xô đưa quân vào Afghanistan (1979), đồng thời thực hiện chính sách bao vây Trung Quốc. Cũng từ năm 1978, Mỹ đẩy nhanh quá tŕnh b́nh thường hóa quan hệ với Trung Quốc (từ tháng 2/1978), khi Kissinger đi thăm Bắc Kinh, TQ và Mỹ đă kư thoả thuận lập Cơ quan liên lạc ở thủ đô 2 nước với quy chế như một sứ quán). Nước cờ “chơi lá bài Trung Quốc để ngăn chặn Liên Xô” của cố vấn an ninh quốc gia Z. Bzreinski (Zbigniew Brzezinski) đă dần dần lấn lướt chủ trương của ngoại trưởng Cyrus Vance và R. Holbrooke là “thúc đẩy song song việc cải thiện quan hệ với Việt Nam và Trung Quốc”. Ngày 23/8/78, trong lúc Mỹ đàm phán về b́nh thường hoá quan hệ với ta ở Pa-ri, ngoại trưởng Mỹ C. Vance đă đi thăm Bắc Kinh. Cho đến khi Đặng Tiểu B́nh (Deng Xiaoping) tuyên bố “Trung Quốc là NATO phương Đông” và “Việt Nam là Cuba phương Đông” (19/5/1978) và Bzreinski đi thăm Trung Quốc (20/5/1978) th́ chính quyền Carter đă chọn con đường b́nh thường hóa quan hệ với Trung Quốc và gác sang bên việc b́nh thường hoá quan hệ với Việt Nam. 
 
Ngày 21 tháng 8 năm 1978 Quốc hội Mỹ c̣n cử một đoàn 7 hạ nghị sĩ thuộc cả hai đảng Dân chủ và Cộng hoà, do hạ nghị sĩ Dân chủ G..V. Montgomery, chủ tịch Ủy ban POW/MIA, dẫn đầu sang Việt Nam chủ yếu để trao đổi với thứ trưởng Phan Hiền về vấn đề t́m kiếm “người Mỹ mất tích trong chiến tranh” (MIA). Ta đă trao trả cho Mỹ một số bộ hài cốt để tỏ thiện chí hợp tác trong vấn đề MIA. Và theo yêu cầu của họ, tôi đă dẫn đoàn Montgomery đi miền Nam, thăm thánh thất Cao Đài và một trại người Campuchia tị nạn chiến tranh ở biên giới Tây Ninh. Đây là lần đầu tiên ta cho phép một đoàn Mỹ chính thức thăm thành phố Hồ Chí Minh kể từ khi giải phóng miền Nam.  
 
Sau đó chừng một tháng, tôi sang Nữu-ước để tiếp tục cuộc đàm phán về b́nh thường hoá quan hệ với Mỹ. Cuộc đàm phán ṿng 4 về b́nh thường hoá quan hệ Việt Nam-Mỹ không kéo dài nhiều năm 1977 ở Pa-ri. Lần này trưởng đoàn đàm phán của ta là thứ trưởng ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch. C̣n phía Mỹ vẫn là R. Holbrooke. Đến lúc này khi ta quyết định rút bỏ đ̣i hỏi “Mỹ phải bồi thường chiến tranh-viện trợ 3,2 tỷ đô-la- mới b́nh thường hoá quan hệ” và nhận công thức “b́nh thường hoá quan hệ không điều kiện” của Mỹ th́ đă muộn. Sỡ dĩ Mỹ tiếp tục đàm phán vấn đề b́nh thường hoá với ta lúc đó là chỉ nhằm làm Việt Nam chập chững trong quan hệ với Liên Xô và trong vấn đề Campuchia, trong khi đó Mỹ đă chuyển hướng sang phía Trung Quốc. R. Holbrooke nói với ta: Mỹ coi trọng Châu Á; Mỹ cần b́nh thường hóa quan hệ giữa hai nước. Nhưng Mỹ lo ngại Liên Xô đặt căn cứ ở Cam Ranh. 
 
Trong khi chờ đợi phía Mỹ trả lời dứt khoát về vấn đề b́nh thường hoá quan hệ, khoảng hạ tuần tháng 11, anh Thạch về Hà Nội trước, c̣n tôi vẫn ở lại Nữu ước để giữ cầu. Ngày 30/11/1978, R. Oakley , trợ lư ngoại trưởng Mỹ, trả lời sự thúc dục của tôi, c̣n nói: Mỹ không thay đổi lập trường b́nh thường hoá quan hệ với Việt Nam, nhưng phải chậm lại v́ cần làm rơ 3 vấn đề CPC (Campuchia), Hiệp ước Việt-Xô và vấn đề người di tản. Rồi họ trao cho tôi tấm ảnh toà nhà của sứ quán ngay trên đường R. ở Hoa-thịnh-đốn , nói là sẽ trao trả ta toà nhà đó làm trụ sở đại sứ quán, yêu cầu ta cung cấp sơ đồ ngôi nhà cũ của tổng lănh sự quán Mỹ tại đường Tràng Thi (?) Hà Nội. 
 
Tôi ở lại Nữu ước (New York) măi tới cuối tháng 1/1979, sau khi ta đưa quân vào Campuchia giúp bạn đánh đuổi Polpot giải phóng Nông-Pênh . “Các cuộc nói chuyện Mỹ-Việt Nam về b́nh thường hoá đă tan vỡ do cuộc xâm lược Campuchia của Việt Nam” (Cyrus Vance 9/1/1979). Tôi nghĩ, thực ra Mỹ đă quyết định dứt bỏ quá tŕnh đàm phán b́nh thường hoá quan hệ với ta từ khi ta tham gia khối COMECON và kư Hiệp ước hữu nghị với Liên Xô (3/11/1978), để bắt tay với Trung Quốc chống Liên Xô ở Châu Á-Thái B́nh Dương. 
 
Việc Đặng Tiểu B́nh đi thăm Mỹ (29-30/1/1979) đánh dấu việc b́nh thường hoá quan hệ Mỹ-Trung Quốc, cũng là chính thức xếp lại việc b́nh thường hoá quan hệ Việt Nam-Mỹ tới 17 năm sau. Trong khi gặp Carter ở Hoa-thịnh-đốn, Đặng Tiểu B́nh đă tỏ ư sẽ tiến công vào Việt Nam và không gặp phải phản ứng bất lợi nào từ phía Mỹ. Theo Brzezinski, trong cuộc hội đàm với Carter hôm 29/1, Đặng yêu cầu có sự cộng tác giữa Mỹ và TQ để chống Liên Xô. C̣n Carter có phần thận trọng hơn, đồng ư có những cuộc tham khảo chặt chẽ giữa hai nước để chặn chủ nghĩa bành trướng của LX nhưng thận trọng tránh đề cập tới đề nghị của Đặng. Sau đó, ngày 26/2/1979, Carter có nêu 6 nguyên tắc xử sự khi Trung Quốc xâm lăng Việt Nam: Mỹ không can thiệp trực tiếp; khuyến khích các bên tự kiềm chế; Việt Nam rút quân khỏi Campuchia và Trung Quốc rút quân khỏi Việt Nam, cuộc xung đột không đe doạ lợi ích trước mắt của Mỹ; không đặt lại vấn đề b́nh thường hoá với Trung Quốc; quyền lợi đồng minh của Mỹ không bị đe doạ. Cũng từ đó, cuộc xung đột CPC và quan hệ với Việt Nam đă được đặt trong khuôn khổ của mối quan giữa 3 nước lớn Mỹ-Xô-Trung. Và cũng từ đó Mỹ gắn vấn đề quan hệ Mỹ-Việt Nam với quá tŕnh giải quyết vấn đề CPC. 
 
Là nhân chứng lịch sử và cũng là người trực tiếp tham gia các hoạt động ngoại giao này với tư cách là vụ trưởng Vụ Bắc Mỹ Bộ ngoại giao, trực tiếp tham gia đoàn đàm phán về b́nh thường hoá quan hệ với Mỹ ở Pa-ri năm 1977 rồi ở Nữu ước năm 1978, tôi thật sự đau sót v́ ta đă bỏ lỡ mất cơ hội củng cố thế đứng của Việt Nam trong hoà b́nh để tập trung phát triển đất nước sau bao năm chiến tranh, lỡ cơ hội san bằng khoảng cách với các nước cùng khu vực. Trong tập hồi kư của ḿnh (From Third world to First -Từ thế giới thứ ba đến thế giới thứ nhất). Lư Quang Diệu đă nhận xét: “Năm 1975 thành phố Hồ Chí Minh có thể sánh ngang với Băng-cốc . Nhưng nay (năm 1992) nó tụt lại đằng sau tới hơn 20 năm”. 
 
Việc ta từ chối lời đề nghị “b́nh thường hoá quan hệ không điều kiện” của Mỹ, làm cao trước việc ASEAN ngỏ ư muốn Việt Nam tham gia tổ chức khu vực này, theo tôi, đă đưa lại những hệ quả vô cùng tai hại cho nhân dân và đất nước ta. Liệu Trung Quốc có dám tiếp tay cho bọn diệt chủng Polpot khiêu khích ta và có dám đánh ta năm 1979 nếu như Việt Nam sau Chiến thắng 1975 có một chiến lược “thêm bạn-bớt thù” thực sự cầu thị hơn? Việc b́nh thường hoá quan hệ với Mỹ và việc gia nhập khối ASEAN măi ngót 20 năm sau (1995) ta mới thực hiện được một cách khá chật vật. 
 
Theo tôi, tư duy đối ngoại có phần cứng nhắc của ta lúc ấy quả đă không theo kịp bước chuyển biến của chính trị thế giới thể hiện qua sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn sau sự kiện Việt Nam 1975, để dám có những quyết sách linh hoạt kịp thời đem lại lợi ích to lớn lâu dài cho dân tộc ta. Ngược lại, việc ta bỏ lỡ cơ hội b́nh thường hoá quan hệ với Mỹ lúc này đă khiến Việt Nam gần như đơn độc trước một Trung Quốc đầy tham vọng.