Khi
c̣n bé, những lúc học Việt văn, tập viết nghị luận, thầy dạy không được và không
nên nói cái Tôi. Không nên nói như "thánh sống phán" ra cho mọi người. Lớn lên
học đại học quy củ hơn, đề nghị ḿnh luận lư cho rơ, bằng chứng phân minh. Viết
lớp lang thứ tự, bố cục rơ ràng. Tính hay ưa văn chương, văn học, nhưng lại
không mấy ham đọc tiểu thuyết v́ nó mang tính giả tưởng hư cấu nhiều. Thầy bảo
người ta viết tiểu thuyết để nói gián tiếp sự đời bàng bạc trong những t́nh tiết
nhân vật, dựa vào sự thật nào đó. Nói thẳng nó lỗ măng, khô khan khó nghe, khó
đọc. Trưởng thành rồi mới thấy thầy nói đúng ....có một nửa! Ở xă hội ngày xưa nói với Vua quyền uy tuyệt đối, th́ phải thế đă đành, không th́ mang ti, hành h́nh, có khi c̣n mang họa cho cả nhà, cả tộc họ mấy đời. Thời nay cũng đúng như thế, nhưng là ở các nước c̣n lạc hậu chậm tiến, và độc tài đảng trị như Việt Nam, Cu ba hay Trung Quốc cơ, nơi mà những con thú bệnh hoạn đội lốt người, không biết liêm sỉ, không ghê máu tanh mới thế. Chứ như Nga, Tiệp, Ba lan cũng đă khác. Nhưng nếu không có những người viết thẳng, nói thẳng như Soljzenitsyn, như Havel hay tiến sĩ Sakharov, th́ cũng chưa chắc được như bây giờ. Thành ra tôi vẫn ưa thích đọc nghị luận dẫu khô khan. V́ với thời đại hôm nay, không nói thẳng không được. Không viết thẳng vào đề như ông lính già Trần Độ, như ông Phạm Quế Dương không xong. Không nói như như tát nước, xối xả như Dương Thu Hương khó có người thức tỉnh. Ngay cả có nói khéo, vừa vuốt vừa cào như "Viết cho Mẹ và Quốc Hội" th́ bọn đầu trâu mặt ngựa bộ chính trị nó cũng vẫn không chịu. V́ nó có cả một bọn bồi bút tay sai lâu la, moi móc từng sợi tơ kẽ tóc. Viết loanh quanh thế nào nó moi cũng thành tội. Nó vẫn sợ vẫn ghét. Rồi nó cũng trù dập bắt bớ! Ḿnh có văn hoa bóng bẩy bay lượn cách mấy, lúc đảng CSVN nó quy tội, bôi bẩn, nó quy thẳng thừng như nhau. Cứ thấy đảng nó bật đèn cho Nguyễn Như Phong kết tội bôi nhọ ông Hà Sĩ Phu, và nhân dân Thái B́nh th́ biết. Thôi th́ cứ thẳng như Ông Nguyễn Đan Quế là thượng sách. Sớm hay muộn ǵ Đảng nó cũng nhà tù súng ống đủ tṛ như nhau cả. Nhưng chuyện trắng sẽ trắng, đen vẫn là đen. Chẳng phí giờ chi mà lợn cợn, quanh co. Trí, Dũng cũng có điểm khác nhau!
Vả lại ở đất nước ḿnh sống dưới chế độ ngu dân hèn kém đă lâu qua bao nhiêu thời đại thực dân, độc tài, đảng trị, Chữ nghĩa người ḿnh đă ít, giờ đọc đă hiếm. Lo kiếm đủ miếng ăn c̣n chưa có thời gian mà nói bóng bẩy cao xa e người ta hiểu chậm, hiểu lạc th́ càng nát việc, lâu tác dụng. Nếu tránh nói đi là không tác dụng.
Chứ cứ viết như "Linh Nghiệm" của Nguyễn hay Trần Huy Quang ǵ đấy, có mấy người hiểu, và dám hiểu. Tôi đă nghe nhiều người nói rằng cái ông Quang này chỉ viết truyện ngắn "vớ vỉn" mà sao Đảng ta lại "bấn" lên thế chứ? Cái đám người thành thị "dư ǵờ, đư tiền" cứ bắng nhắng cả lên vậy? Nhưng ông Trần Độ mà húng hắng đến đâu họ biết ngay đến đấy. Ngay cả bác xe ôm ở Phú Thọ hay bà bán vải ở Bắc Ninh, Thị Cầu cũng biết ông Trần Độ muốn nói cái ǵ!
Cứ thẳng ruột tượng ra là Nguyễn Sinh Cung, Nguyễn Tất Thành mê mẩn chủ nghĩa, lừa bịp nhân dân, dẫn cả dân tộc này vào mê lộ chủ nghĩa hoang tưởng. Có hay hơn không? Đằng nào cũng trù dập, đằng nào cũng, tù tội, đằng nào cũng chết. Nói thẳng một lời, giữ nhân, giữ nghĩa cho cả đất nước dân tộc. Tiết giảm thời gian tăm tối cho quê hương, có hơn không?
Thế nên tôi vẫn thích viết thẳng không quanh co ṿng vẽ làm ǵ cho mệt. Mà viết khô cứng góc cạnh kiểu luận thuyết cũng được. Nhưng khô khan với những ngôn từ dao to búa lớn chỉ hợp với trường sở nghiên cứu. Khó đến ḷng người thường dân. Tŕnh độ viết như thế đ̣i hỏi nghiên cứu, cao lắm, ḿnh cũng không có với đến được như người ta, lại thêm cái tính lười biếng không trích dẫn chi tiết được th́ làm sao. Đành viết theo lối tuỳ tiện, nghĩ đến đâu viết đến đấy. Lâu lâu "cương sảng" một tí cho vui.
Viết và nói khởi đầu từ ngôi thứ nhất "tôi". Ḿnh cũng đă hiểu ra, thật sự cái Tôi không đáng ghét, cũng chẳng đáng yêu. Nó đáng ghét có nơi, nó đáng yêu có chỗ cả mà thôi. Nhất là nó thật, dù chưa thể 100%! Cái tôi cũng là cái của người ta c̣n ǵ. Từ đấy hễ đặt bút viết th́ khởi đầu nh́n lại từ ḿnh trước. Xét những cái ḿnh thấy, kể những điều ḿnh nghĩ, phê phán những ǵ ḿnh đă kinh qua. Chủ quan cũng được, thiên hạ họ nghe, họ đọc thẳng tuột, họ có ư riêng của họ cũng không lo ǵ. Người ta chửi, ḿnh nghe, người ta khen ḿnh dạ. Đó là lẽ thường. Nhưng nhất định không né tránh cái ǵ hết. Ông Mạnh Tử ngày xưa, đến chữ Tín cũng không chắc cần phải giữ: "Đại nhân giả, ngôn bất tất tín, hành bất tất quả, duy nghĩa sở tại" cơ mà! Ḿnh không là bậc đại nhân, chỉ viết, chủ giữ lấy Nhân cái Nghĩa. Cái Nhân của người biết, thấy th́ phải nói; cái Nghĩa của người đă không nói th́ thôi, nói phải nói cho hết, cho thẳng. Cho nên viết tiểu thuyết, trong những trường hợp nhất định nào đó, cũng có thể gọi là thiếu nghĩa, nếu không đủ để nói là bất nghĩa với nhân quần xă hội. Nó chủ tiến về mặt văn học, giải trí nhiều hơn là như vậy. Ḿnh cũng không đủ khả năng về văn học, cũng không có năng khiếu làm tṛ giải trí. Nên đành cứ mượn chữ mà nói thẳng. Thầy mà c̣n sống chắc cũng nh́n ḿnh mỉm cười rộng lượng: "mày thật là thằng hậu sinh khả ố".
Mà không khả ố không được đâu thầy ơi! Ở quá cái tuổi "nhi bất hoặc" này con đă nghe nhiều người nói ái quốc, ái quần đủ cả. Nhưng đọc lại lịch sử thấy nhân dân của ḿnh không mấy thuở được yên vui hoan lạc. Trong khi hết "chí sĩ" tay sai nói yêu nước, được xưng tụng là nhà ái quốc; đến lănh tụ giết đồng bào hàng loạt, độc tài cũng lấy tên Nguyễn Ái Quốc! Quân phiệt làm tay sai, giết người cùng gịng máu như bỡn cũng câng câng yêu nước! Đảng CSVN đè cổ, ăn cướp dân chủ, tự do, nhân phẩm của nhân dân, cũng yêu kêu gào yêu nước, tận tụy v́ dân. Cho đến ngày hôm nay nhân dân cả nước vẫn sống như kiếp con trâu, con ngựa. C̣n thua cả con chó con mèo của xă hội phương Tây nữa! Con chó con mèo ở phương Tây, không ai được đánh, không ai được bỏ đói nó, nó có bệnh có bác sĩ riêng, nó có đủ loại thực phẩm bổ dưỡng riêng. C̣n con người Việt nam, ở đất nước công bằng, văn minh, tiến bộ, có Đảng CSVN tận tụy v́ dân, ưu việt, trí tuệ, th́ trẻ em lê lết ăn mày không ai muốn nh́n đến, người tật nguyền lê lết trên phố đầy những ánh mắt dửng dưng. Người ngay thẳng bị bắt bớ bôi nhọ không ai buồn bênh vực, thắc mắc. Người dân ai cũng nói yêu nước mà đi đâu cũng thấy họ hề hà bắt tay, tiếp rước ngoại nhân thật trịnh trọng, nhưng lại dửng dưng với những khốn khổ của đồng bào, của con trẻ cùng gịng máu, lê lết đầy đường! Tất cả nó khả ố như thế trước mắt ḿnh hàng ngày hàng giờ, th́ con đây, phải nhẹ nhàng hoa mỹ như Thầy dạy sao được. Núi sông quả có nhiều ngă t́nh lắt léo Thầy ạ! Con không dám dạy ai, v́ bản thân ḿnh không ra ǵ. Chỉ ngồi dàn trải những nẻo t́nh của núi sông cho lớp đàn em, đàn cháu, và cho chính ḿnh nh́n vào để chọn lựa, mà đi thế thôi.
***
Học sử, dạy sử
Ngày xưa c̣n bé cắp sách đến trường tôi vẫn mê giờ Việt sử. Thầy không "dạy" mà kể những câu chuyện về những nhân vật lẫy lừng, đánh đông dẹp bắc, mở mang bờ cơi; những tấm gương hy sinh, xả thân v́ đất nước, v́ đại nghĩa dân tộc .v.v Những đứa trẻ con chúng tôi im lặng, trố mắt nh́n về dĩ văng của giống ṇi qua giọng trầm bổng của thầy. Chúng tôi bay bổng về quá khứ mấy ngàn năm qua người thầy khả kính. Thầy là một h́nh ảnh ǵ rất cao, nhưng rất gần. Không có một đưá nào thở mạnh hay giơ tay xin hỏi trong giờ Việt sử hấp dẫn đầy những hào hùng khói lửa tràn lan, phủ kín lớp học, tỏa ra khắp ngơ, bàng bạc trên lối về nhà, cả hàng giờ sau khi tan trường nữa cơ! Những ǵ thầy nói, thầy kể nó xuyên thấu cả tâm hồn chúng tôi. Những giấc mơ trở thành Bà Triệu, trở thành Đinh bộ Lĩnh, thành Trần Quốc Toản, thành Quang Trung v.v nó ôm ấp trong những giấc ngủ ngây ngô, rồi cứ mạnh dần đậm dần qua năm tháng. Ḷng ái quốc của chúng tôi gói trọn vào những nhân vật và sự nghiệp của họ. Yêu nước nó mơ màng hiểu như những trận đánh ngoại xâm giữ ǵn giang sơn. chữ "nước" nó cụ thể như nắm đất, ngôi nhà ḿnh ở vậy thôi! Không có thêm bớt ǵ cả như tuổi trẻ bây giờ hay những thế hệ trước đó ở ngoài miền Bắc thân yêu của tôi, c̣n phải cộng thêm lănh tụ Hồ Chí Minh, Mác, Lê Nin, Đảng, và phải yêu Xă Hội Chủ Nghĩa nữa mới được! Chỉ yêu đất nước nhân dân này thôi là bỏ mẹ ngay! Vào tù mà yêu! Không th́ như ḿnh bây giờ yêu từ bờ đại dương vọng về!
Đến khi vào trung học bỡ ngỡ với những môn học mới. Giờ sử có riêng một thầy. Lại là sử thế giới nữa! Các vấn đề Việt sử lại được đặt ra trong giờ Văn, kể cả cổ văn lẫn kim văn. Những câu chuyện đă mở rộng hơn qua những t́nh tiết éo le, thoán nghịch. Những tranh hùng xưng vương xưng bá; những ḷng trung thành với một ông Vua, gịng họ, triều đại, được giải bày đại khái trong những câu chuyện, tác phẩm, bài thơ. Chúng tôi, nhất quỷ nh́ ma thứ ba là đám học tṛ này đă không c̣n chỉ ngồi mở mắt lắng nghe với tấm ḷng ngưỡng kính xa vời vợi nữa. Cũng đă có đứa dơ tay thắc mắc, chất vấn thầy. Những nhân vật kim cổ thầy thông, cô tú, bà phán, Dũng, Loan v.v. Mấy năm trung học chúng tôi đă được thầy văn dạy làm nghị luận đủ loại, cách nh́n một vấn đề, phân tích, đồng ư và phản bác đàng hoàng cơ đấy! Thế là những ư tưởng yêu nước trong thơ văn mang bối cảnh của nhân vật, triều đại được nh́n lại với những lư luận non nớt nhưng đôi khi chính xác làm thầy cô cũng đôi lúc kinh ngạc, khó chịu. Học tṛ vẫn cứ là học tṛ: thắc mắc một cách tinh nghịch nhiều hơn là có hàm ư này nọ. Có những đứa may mắn như tôi, có cha mẹ là những người hiểu biết có tŕnh độ, hướng dẫn thêm khi làm nghị luận về những đề tài có liên quan đến sử, thường làm thầy cô rất lúng túng.
Chẳng hạn như khi làm về đề tài bà Huyện Thanh Quan với tâm sự cố Lê. Ḷng "nhớ nước đau ḷng con quốc quốc, thương nhà mỏi miệng cái gia gia" đă được mổ xẻ đến nơi! Thầy hướng dẫn vào trận đồ huy hoàng của nhà Lê yêu nước. Nhưng có đưá cũng đă "rắn mắt" căi là nhà Lê chưa chắc đă yêu nước trừ thời vua Lê Thánh Tông, và bà Huyện Thanh Quan yêu triều đại nhà Lê và giang sơn nhà Lê thôi chưa chắc đă là yêu nước! Bởi v́ thiếu sự "yêu dân" trong đó!
Lần đầu tiên chúng tôi, một lũ nhóc loi choi tranh luận yêu nước và yêu dân vui không thể tả.... .Thầy cô biết chác chắn rằng mấy "bố nhóc" này được cha mẹ hay anh chị "gà" thêm những cho những "lư luận sắc bén", như trường hợp của tôi. Chứ cứ như cái lối dạy từ chương, cộng với cái nh́n "kính nhi viễn chi" quân sư phụ, th́ khó mà có được những sáng tạo phản bác lại ư thầy! V́ thế thầy cô cũng không "liều mạng đàn áp tư duy" được. Nhỡ phụ huynh của đứa nào cũng nhà giáo hoặc nhà báo là nát việc. Tiếng tăm sẽ đi theo mây khói! Nhẹ th́ phụ huynh đến tận trường gặp thầy cô giám học. Nặng th́ tên tuổi của lớp của trường sẽ lên báo. Ở miền Nam Việt Nam ngày trước, thầy cô nào mà bị lỗi về tư cách giáo dục hoặc chuyên môn giáo dục th́ coi như đi "đứt", mất việc đă đành mà mang nhục với chung quanh, không trường nào muốn nhận vào dạy, cơ chế thị trường mà! (dĩ nhiên trừ vài ba cái trường bá láp sau này được mở ra vào gần cuối đời của miền Nam). V́ phụ huynh sẽ không gửi con đến trường nào có loại "giáo" ấy cả. Hơn nữa, miền Nam lúc đó, dẫu là Mỹ khống chế, Ngụy độc tài, nhưng không có cái chế độ hộ khẩu man rợ khốn nạn của đảng CSVN, mà ngay cả thực dân Pháp cũng không dùng. Học sinh muốn đi đâu học trường nào không có trở ngại, không ai cấm cản ǵ cả, tùy vào cha mẹ và con cái quyết định. Nên trường nào cũng cạnh tranh tiếng tăm, thu nạp thầy cô có khả năng, không t́ vết, để tạo niềm tin với phụ huynh, lôi cuốn học sinh.
Phải công bằng và thẳng thắn mà nói rằng ở miền Nam, dù không có dân chủ. Nhà cầm quyền bị Mỹ cưỡng chế, nhưng nền giáo dục không bị "quốc hữu hoá" để phục vụ chế độ như dưới chế độ cộng sản, sự giáo dục, chương tŕnh học không bị nô dịch, ca ngợi cá nhân lănh tụ hay thằng Tây, đứa Nga, đứa Mỹ nào hết hay lên án, xiển dương chủ nghĩa nào cả. Nó tùy vào sự chọn lựa khuynh hướng của thầy cô, của học sinh, sinh viên, của phụ huynh học sinh. Nhưng cái đó không phải là do chế độ tôn trọng nhân dân hay tôn trọng giáo dục. Theo tôi, là do bọn độc tài, quân phiệt không đủ "tài trí gian ngoan" nghĩ đến muôn năm trường trị, mà chỉ lo vơ vét trong lúc cầm quyền để tính chuyện trốn ra nước ngoài lưu vong, nên thả lỏng; trong khi truyền thống tôn sư trọng đạo và hiếu học của dân tộc thừa cơ nẩy nở. Chỉ có thế.
Chúng nó biết ngày thua của chúng nó và đă chạy trước. Chứ đầu óc quyền bính tay sai, bạo lực như thế mà có áp đặt nhồi sọ nô dịch, một chiều như chế độ V.C ngoài Bắc th́ cũng xong, cũng chẳng ai chống đối. Người dân Việt đúng như ông Hà Sĩ Phu đă nhận định, chỉ giỏi đánh ngoại xâm, nhưng không hề có một tí hơặc quá ít ỏi kinh nghiệm chống lại cường quyền nội địa để tự giải thoát. Cứ nh́n lại những câm lặng của giới trí thức "yêu nước", đối lập trước những vụ bắt bớ nhân sĩ miền Nam. Sự lặng yên của các "tướng lănh quân đội, trong sạch, yêu nước " trước những thảm sát đồng bào như Mỹ Lai và các nơi khác th́ đă rơ. Cái nhu nhược này "thành phần hủ nho trong văn hoá" phải gánh phần trách nhiệm.
Chữ và Nghĩa
Sau này khi có dịp làm thầy, tôi mới thấy làm thầy quả là khó. Thầy không chỉ đứng trên bục "bốc phét" hay chỉ nhai lại những ǵ ḿnh đọc qua rồi nhả lại cho đám trẻ con là xong đâu! Chữ nghĩa của văn hoá Việt Nam nó kỳ lạ lắm cơ. Một từ khi được sử dụng để chỉ một điều ǵ cao quư nó đă trải qua cả một quá tŕnh thể nghiệm, trở thành một loại "duy ngữ ", nó bao hàm cả một tư tưởng quan niệm triết học duy lư, duy tâm, duy nhân, duy nghĩa đủ cả. Tách nó ra là mất mát tầm thường, chứ chưa nói dùng để "chuyển ngữ, dịch thuật" ngôn ngữ tiếng nước ngoài lắm khi không những sai bét mà c̣n huỷ hoại cả nền tảng văn hóa của chữ nghĩa nước ḿnh cho thế hệ đi sau.
Cứ khởi từ chữ "thầy" mà nói th́ biết. Ở các nước đồng văn hóa với ta, như Nhật, Hoa, Hàn. chữ Thầy nó bao gồm căn bản là kiến văn đến tác phong tư cách của một thiên chức. Thiên chức thăng hoa nhân bản, trồng cấy một thế hệ người có kỹ năng nhưng phải văn hóa trước. Trí thức nhưng phải làm sĩ phu trước. Tiên học Lễ, hậu hoc Văn mà lị! Thầy được quư trọng như cha mẹ. Thầy không phải là đơn vị sản xuất kinh tế, trao đổi quyền lợi thị trường, càng không phải là một cán bộ tuyên truyền hay huấn luyện. Thầy là cả một h́nh tượng giá trị tinh thần cho cả thế hệ. Lương của thầy không chỉ nằm trong đấu gạo hay số tiền được trả, mà là cả sự tôn kính, tin tưởng của xă hội. Sự nhớ ơn dàn trải qua năm tháng với cái nghĩa của thầy tṛ đôi bên.
Chuyện xưa kể ông Phạm sư Mạnh làm đến tể tướng đến khi về làng gặp thầy Chu Văn An cũng c̣n khép nép, tôi chỉ nghe mà không được biết. Nhưng trước mắt tôi người kư giả chuyên gia giáo dục phương Tây khi ǵới thiệu bộ phim tài liệu về xă hội Nhật Bản, lúc nói về h́nh ảnh người thầy nhỏ bé, khi đứng giảng bài, phải kê thêm một cái bục để cho vừa giá sách. Ông dẫn nhập rằng con người trước mắt chúng ta (khán giả Tây phương của ông), chỉ nhỏ nhắn thấp bé này nhưng lại đứng rất cao và vĩ đại trong mắt của học sinh và của cả xă hội Nhật [1]. Đối với tôi, tôi đă không ngạc nhiên mà chỉ cho là một sự xác nhận chậm trễ của phương Tây về giá trị nhân bản của Á Đông.
Vào một ngày giáp Tết, tôi đang ngồi lau chùi những vật dụng trong nhà dọn dẹp bàn ghế như bao nhiêu đứa con Việt nam phải làm để đón Tết. Có tiếng gơ cửa tôi ngước mắt nh́n lên. Trước mặt tôi là một ông khách đứng tuổi, ăn mặc rất trịnh trọng, có vẻ sang nữa. Ông cất tiếng nhẹ nhàng hỏi:
- Xin lỗi em, cho phép tôi được hỏi đây có phải là nhà của cụ Phổ không ạ!
Tôi ngập ngừng v́ lúng túng, cái tên cũ từ ngày xưa ngoài Bắc của ông cụ tôi chỉ có những họ hàng ruột thịt mới biết. Tôi đang ngờ ngợ chưa biết trả lời ra sao th́ mẹ tôi ở dưới bếp đi lên hỏi:
- Ai thế con?
Ông khách thấy mẹ tôi vội vàng khúm núm khoanh tay cúi khẽ đầu chào ngay:
- Thưa cô ạ! dạ thưa cô có thầy ở nhà không ạ!
Mẹ tôi cứ đớ ra, nhưng cũng đon đả, cái đon đả hiếu khách của người Bắc gia giáo văn hóa.
- Mời ông vào nhà! Ông nhà tôi vừa đi vắng! Rồi cụ quay ra tôi bảo:
- Con để đấy, xuống bảo chị rót nước có khách! Nhanh lên nhé.
Ông khách vẫn cứ nhẹ nhàng bước thêm đúng một bước vào hẳn nhà rồi đứng đó thưa vội:
- Thưa cô, con là T. đây! Thằng T hay bắn vỡ nồi đất hàng xén của người ta ở Nam Định đấy, Cô có nhận ra con không ạ!
Mẹ tôi a lên một tiếng mặt rạng rỡ vui mừng.
- A! anh T đấy hả! Giời ơi! đă cả mấy chục năm rồi! Ông bà cụ thân khoẻ cả chứ? Vào đây, ngồi xuống đây. Đứa nào chạy ra nhà bác hộ, bác P xem có bố ở đấy không nói có anh T đến thăm.
Ông khách vừa nhẹ nhàng bước vào ghế ngồi vừa nhanh nhẩu nói vội:
- Thưa cô, khỏi phải thế ạ! Chắc Thầy có chuyện quan trọng con không dám giăn việc của Thầy! Con đến để Tết trước thầy cô thôi ạ!
- Sao Anh lại biết nhà cửa chúng tôi ở đây! Giỏi quá!
- Dạ thưa Cô, con t́nh cờ gặp anh C. mới biết Thầy Cô ở đây nên mới vội lại thăm để biết nhà cho chắc chắn. Con có tí quà kính biếu Thầy Cô. Trong Tết con sẽ trở lại thưa chuyện với Thầy. Tết nhất bận rộn, con không dám làm phiền thầy cô.
Rồi ông khách để trên bàn một hộp giấy gói rất trang trọng. Và vội vă xin kiếu, dù mẹ tôi cố nài ở lại uống miếng nước hăy đi. Chưa kịp hỏi hoàn cảnh gia đ́nh đôi bên ra sao nữa.
Tối hôm đó khi ông cụ tôi về mở hộp quà biếu ấy tôi mới biết cái lư do vội đi của ông khách. Cái hộp giấy trang trọng ấy là một số tiền lớn. Ông khách sợ ông cụ tôi về sẽ nhất định từ chối. Ông cụ tôi nghèo nhưng rất khái tính cả họ đều biết, đều sợ. Chắc ông biết gia cảnh ông cụ tôi không khá giả nên lấy cớ tết trước để giúp khéo, dù mấy chục năm đứt liên lạc. Bà cụ tôi cho biết ngày xưa hồi ở ngoài Bắc, ông cụ tôi có đi dạy học. Tiểu học thôi, khi phong trào quốc ngữ đang rầm rộ lan mạnh với những câu vè vận động như: