Tôi vừa đọc trong quyển Cổ học tinh hoa một câu chuyện có tựa đề là : « Phải giữ tấm ḷng trong sạch ». Tấm ḷng trong sạch này của một người phụ nữ, một người mẹ Tàu, đời xưa. Chuyện như thế này :
Quân nuớc Tề kéo sang đánh nước Lỗ. Khi đến chỗ giáp giới, trông thấy một người đàn bà một tay bồng một đứa bé, một tay dắt một đứa nữa. Người đàn bà thấy quân kéo tới vội vàng bỏ đứa đang bồng trên tay xuống, mà bồng đứa đang dắt rồi chạy trốn vào trong núi. Đứa bé kia chạy theo khóc, người đàn bà cứ chạy không ngoảnh lại.
Một viên tướng nưóc Tề cho bắt đến hỏi :
- Đứa bé nàng bế trên tay là con ai ? C̣n đưa nàng bỏ liều là con ai ?
Người đàn bàn thưa :
- Đứa tôi bế là con anh cả tôi, đứa bỏ lại là con tôi. Tôi thấy quân lính kéo đến, sức tôi không thể bảo toàn được cả hai đứa cho nên tôi đành phải bỏ con tôi lại.
Viên tướng nuớc Tề lại hỏi :
- Mẹ mà dứt t́nh yêu thương với con th́ đau xót lắm. Nay bà bỏ con ḿnh lại mà chạy lấy con anh là cớ làm sao ?
Người đàn bà thưa :
- Con tôi là t́nh riêng, con anh tôi là nghĩa công . Con đẻ tuy đau xót thật nhưng đối với việc nghĩa lư th́ tính làm sao. Cho nên tôi đành bỏ liều con tôi mà làm việc « nghĩa ». Tôi không thể nào chịu tiếng vô nghĩa mà vác mặt sống ở với nước tôi được.
Viên tướng nước Tề dừng quân lại, sai người tâu với vua Tề rằng :
- Nước Lỗ chưa thể đánh bại được. Quân ta mới đến chỗ cương giới, đă thấy con mụ đàn bà xó rừng c̣n biết làm điều nghĩa, chẳng chịu đem t́nh riêng mà hại nghĩa công, huống chi là những bậc quan lại, sĩ phu trong nước. Xin kéo quân về.
Vua Tề cho là phải.
Chuyện ấy là chuyện đời xưa của Tàu, xẩy ra trong thời chiến tranh hỗn loạn, đạo lư thường bị dao động, suy đồi. Người đời sau kể lại để suy gẫm về cái tinh hoa của đạo lư Trung Hoa nhưng cái lối đề cập đến tam cương ngũ thường của Khổng giáo ấy làm cho tôi thấy hơi... khó chịu. Tôi không đồng ư với lối dùng « t́nh nghĩa mẹ con » để tôn vinh « điều nghĩa » như vậy. Tôi thấy có một cái ǵ đấy không ổn. C̣n đối đạo lư Việt Nam th́ không hợp tí nào cả.
Không ổn v́ đem « t́nh mẹ con » ra để nói chuyện cương thường theo khuôn phép tôn quân phong kiến. « Điều nghĩa » trong câu chuyện kể trên nằm trong khuôn phép tư duy của sĩ phu, quan lại liên quan mật thiết với tinh thần tôn quân. Điều nghĩa ấy có lẽ chưa phải là « điều nghĩa » trong tâm lư người dân thường Á Đông. Không ổn v́ « t́nh mẹ con » là một thứ t́nh cảm thiêng liêng, riêng biệt, không nên xem thường, không thể nào đem « đặt thành vấn đề » trong một trường hợp đặc biệt phong kiến tôn quân như vậy.
Đối với đạo lư Việt Nam, chuyện « chẳng chịu đem t́nh riêng mà hại nghĩa công » này không thuận hợp tí nào cả. Đạo lư Việt Nam, dù có chịu ảnh hưởng Tàu thật đấy, nhưng không bao giờ đặt « t́nh mẹ con » vào những t́nh huống như vậy để tôn vinh « việc nghĩa ». Khi nói đến « điều nghĩa », người Việt Nam có nói đến t́nh nhà nợ nước, có nói đến t́nh sâu nghĩa nặng. Trong vấn đề « t́nh nhà nợ nước », ta có nói đến t́nh nhà chứ không động đến t́nh mẹ con. Trong vấn đề « t́nh sâu nghĩa nặng », có t́nh vợ chồng với nguồn ân bể ái, t́nh nghĩa mặn nồng chứ không động đến nghĩa mẹ. Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Cái « nghĩa mẹ » ấy nằm trong « đạo » trời đất của Việt Nam ta. Nó nằm trong những điều kiện tất yếu để bảo tồn giống người. Không có cái « nghĩa mẹ » ấy th́ đứa con chết lập tức. Đứa con không biết đến « nghĩa mẹ » th́ sẽ đi đến chỗ tuyệt vong. Đấy là lẽ uyên nguyên trong đạo lư Việt Nam.
Đem so sánh chuyện t́nh riêng và nghĩa công trong đạo lư Tàu với đạo đức Việt Nam có liên quan đến « t́nh mẹ con », tôi xin mời quí Vị nghiệm xét cái bản sắc của « t́nh mẹ Việt Nam » qua chuyện Hoàng Sầm do tiền bối Lăng Nhân kể lại trong tập « Giai thoại Làng Nho »:
Thời Mạc Đăng Dung. Nguyễn doăn Dịch làm tới chức thượng thư, cáo lăo về trí sĩ. Theo lệ, quan địa phương các xă cho dân phu đi đón rước. Hoàng Sầm, nhà nghèo, mồ côi cha, sinh sống bằng nghề cày thuê cuốc mướn, là dân phu « được » chỉ định việc khiêng vơng cho cô gái út của quan Thượng.
« Trong lúc khiêng phải g̣ lưng rụt cổ, Sầm vô t́nh nh́n vào trong vơng, thấy tiểu thư là một giai nhân kiều diễm, ḷng thấy nao nao... Khi đám rước về tới làng, quan thượng cho mọi người giải tán, Sầm lủi thủi về nhà, nỗi riêng tự dưng canh cánh. Rồi từ đó biếng ăn mất ngủ, chẳng bao lâu đă phải nằm liệt giường.
Bà mẹ thấy con ốm nặng tưởng bị ma làm nên sắm lễ cúng giải nhưng bệnh t́nh Sầm không thuyên giảm chút nào. Bà mẹ rất lấy làm lo. Sầm bèn thú thực là v́ tương tư cô con gái quan Thương mà thành bệnh, chỉ có làm thế nào lấy được cô ấy th́ mới mong khỏi.
Nghe sự lạ lùng, nghĩ con nói mê, bà mẹ lúc đầu c̣n ừ ào cho qua chuyện, nhưng sau đó, luôn mấy hôm, hễ mở mắt lúc nào, Sầm lại hỏi mẹ xem đă đem trầu cau đi chưa. Thấy mẹ nấn ná măi, Sầm liền vùng dậy, trèo lên cây cau, cắt một buồng đem xuống, khẩn khoản xin mẹ đưa sang nhà quan Thượng dạm hỏi.
- Con ơi, đũa mốc chực cḥi mâm son, không được đâu, chẳng bơ mua cười vói làng xóm.
Bà mẹ kiếm lời an ủi thêm nhưng Sầm vẫn nằng nặc nài nỉ :
- Việc vợ chồng là hệ trọng, mẹ đi th́ mới xong được. Con tin tưởng thế nào quan Thượng cũng ưng cho.
Vừa thương con, vừa thực thà, bà cụ phải chiều ḷng, kệ nệ tay xách buồng cau sang nhà quan Thượng. Tới nơi, cứ đứng rụt rè ở ngoài cổng suốt buổi không dám tiến bước. Măi quá trưa, người nhà thấy lạ chạy ra hỏi, bà mới ấp úng nói là có việc xin tŕnh. Cụ Thượng cho gọi vào. Bà đặt buồng cau trên án, vái chào và ngập ngừng kể rơ nguồn cơn :
- Chúng tôi phận hèn, khi nào dám làm chuyện vượt bực như thế này. Chỉ v́ chồng không may mất sớm, được một mụn con, nay nó lại dở hơi. Nhưng thương quá phải chiều ư, xin Cụ-Lớn soi xét.
Tưởng thế nào quan Thương cũng quở mắng, không ngờ nghe xong, quan lại vui vẻ nói :
- Không hề chi. Con gái ta gả cho con trai bà cũng đưọc nhưng cốt nhất con bà phải là người có học. Vậy bà hăy dẫn nó sang đây để ta coi xem thế nào đă.
Bà cụ vái tạ lui về. Hôm sau đưa Sầm sang. Ngồi trên sập trong mành trông ra, thấy Sầm mặc áo ngắn, đóng khố, người đen xấu song hai mắt sáng như sao, lại ra vẻ hiên ngang, cụ thượng có thiện cảm ngay. Nhưng đến khi hỏi đến sức học th́ chữ nhất Sầm cũng chưa biết. Cụ Thượng liền bảo :
- Con gái một quan đại thần khó có thể sánh đôi cùng một tên dốt nát. Vậy anh hăy về, cố gắng học tập, lập được công danh rồi trở lại đây ta sẽ chu toàn.
Sầm sụp lạy thưa « Kính vâng lời dạy ».
Sầm hết ḷng học tập, ba năm sau đỗ thủ khoa kỳ Thi Hương, đến khoa Mậu Tuất (1538) đỗ Thám Hoa (mới 27 tuổi). Quan Thượng, như đă hứa, chấp nhận Sầm làm con rể ».
Ở đây, thiết tưởng không phải chỗ để bàn về cái « siêu đẳng tuyệt cú » của áng văn này của vị tiền bối thâm nho Lăng Nhân. Với câu chuyện Hoàng Sầm, kỹ thuật diễn đạt tinh hoa của Việt Nho quả thật là xuất sắc khó có người sánh kịp. Chỉ cần mấy gịng nhận định ngắn gọn về « đầu óc » của bà mẹ và mấy câu đối đáp giữa một « người mẹ » và một « người cha », vị túc nho Lăng Nhân đă giải cho chúng ta hiểu được cái uyên thâm của đạo lư Việt Nam. Trước cái « tin tưởng » của con ḿnh (Hoàng Sầm tin rằng việc được chỉ định khiêng vơng cho « nàng » tiểu thư là duyên số đă đưa hai sinh linh lại gần nhau, là sợi tơ hồng của ông Tơ bà Nguyệt trói buộc hai con người với nhau), bà mẹ « vừa thương con, vừa thực thà » chỉ biết làm theo đ̣i hỏi của nó. Câu nói để bộc bạch t́nh thương con « thương quá phải chiều ư » của người-mẹ (bà mẹ quê thường dân) làm cho người-cha (vị thượng thư) xúc động. Ông rất cảm kích bởi cái hoàn cảnh « chồng không may mất sớm, nó lại dở hơi » của người đàn bà tầm thường kia. Bà chính là người mẹ Việt Nam biết hành động theo nghĩa cương thường « phu tử ṭng tử, chồng chết theo con » của Việt Nho. Chữ ṭng của bà có cái ư nghĩa đơn thuần chất phác làm theo « tiếng nói của t́nh mẹ thương con » hay nói cho rắc rối hơn, làm theo « tiếng gọi của lương tâm ».
Về phần bà-mẹ đă vậy, c̣n về phía ông-con Hoàng Sầm th́ sao? Trong cái « nghĩa mẹ » Việt Nam, có « ḷng biết ơn mẹ » của người con. Đấy là t́nh nghĩa Việt Nam. Việt Nam ta luôn luôn ghép t́nh và nghĩa với nhau. Tất cả đạo lư, đạo đức Việt Nam được xây dựng trên hai nguyên tắc « t́nh » và « nghĩa » này. Cho nên Hoàng Sầm, v́ thương mẹ đă không sợ « mua cười với làng xóm » hoặc « quan Thượng quở mắng », « hết ḷng học tập » ba năm sau đỗ thủ khoa kỳ thi cử nhân (thi hương), bảy năm sau đỗ thám hoa (thi hội).
Nhưng cái đẹp, cái hay của bài này vẫn chưa nói lên được trọn vẹn, sâu sắc « t́nh mẹ con » thuần túy, chính thống Việt Nam bằng bài hát dân gian « Con c̣ mà đi ăn đêm ». Bài ca dao đă được đem giảng dạy cho lớp tuổi đồng ấu, trong quyển Quốc văn Giáo khoa thư để gọi là vỡ ḷng, khai trí cho tuổi ấu thơ. Bài ấy vỏn vẹn có mấy câu này :
Con c̣ mà đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
« Ông ơi, Ông vớt tôi nao
Tôi có ḷng nào ông hăy xáo măng
Có xáo th́ xáo nước trong
Đừng xáo nước đục đau ḷng c̣ con.
Về phương diện văn chương, tưởng không có bài thơ lục bát nào tuyệt hảo đến vậy. Lời đă đẹp mà ư th́ quá hay v́ nó vừa thi vị, vừa chất chứa đầy đủ ư nghĩa đạo đức, triết lư cổ truyền Việt Nam. Người đàn bà đơn côi (ở đây được biểu tượng bằng h́nh ảnh « con c̣ ») trong cái tâm cảnh phải thay chồng nuôi con, giữa những hệ lụy, gian truân, thử thách của cuộc đời (trong bài này được tóm gọn trong ba chữ « đi ăn đêm » gợi lên trong tâm trí người nghe lắm xót xa, bi thảm) được đem dùng làm tiền đề. Nếu không may, số phận run rủi, xô đẩy Bà rơi xuống hố lầm lỗi – xa rời nghĩa mẹ - th́ Bà sẽ gọi Ông (Trời) giải cứu. Giải nỗi oan khiên, cứu khỏi ô nhục. Bà sẵn sàng chịu mọi sự trừng phạt - dù sự lỗi lầm mà bà đă phạm phải là do sự yếu mềm tự nhiên hoặc v́ hoàn cảnh trớ trêu - nhưng Bà xin Ông (Trời) hăy thương xót đàn con của Bà. Thân của Bà không đáng kể, chỉ có đàn con của Bà là quan trọng.
Đấy là nghĩa mẹ. Nó « như nước trong nguồn chảy ra » măi măi, vô tận, không lúc nào vơi cạn, không bao giờ bị một trở ngại nào ngăn chặn ; « nước » ấy là « nước mắt chảy xuôi xuống » của các bậc mẹ cha ; nước ấy vừa là nguồn sống tinh thần bất diệt kết nối người-mẹ với người-con, vừa là mối t́nh cảm trong suốt, đậm đà, triền miên nhất giữa hai con-người. Đấy là t́nh mẹ con Việt Nam, thứ t́nh cảm thiêng liêng trói buộc người phụ nữ Việt Nam vào cái sinh linh mà ḿnh đă chịu trách nhiệm nuôi nấng sau khi đă đưa nó vào cuộc sống giữa Trời.
« Nghĩa mẹ » ấy được nuôi dưỡng từ lúc mầm sống của người con bắt đầu sinh động cho đến khi đứa con đă thành nhân. Nhiệm vụ thiêng liêng « chín tháng mười ngày mang nặng đẻ đau » phải được chu toàn v́ « nghĩa mẹ» phải được thể hiện bằng sự ước muốn « mẹ tṛn con vuông » và được biểu lộ bằng những qui luật của việc thai giáo :
Khi thai mới có, mẹ phải giữ giang
Ăn chớ ăn phàm, nói chớ nói tục
Sách hay mẹ đọc, truyện hay mẹ xem...
Ngoài sự tâm niệm ấy, trong mọi sinh hoạt hằng ngày, bà-mẹ cũng phải nhớ nằm ḷng bổn phận của ḿnh đối với cái bào thai :
Chớ vin cao cũng đừng mang nặng...
Đừng ăn đồ cay đắng canh riêu
Đừng ăn ít, chớ ăn nhiều
Nuôi từ trong dạ khỏi điều lo sau...
Nhưng chưa đủ. Khi h́nh ảnh người-con đă hiện thực, « nghĩa mẹ » c̣n nặng nề hơn :
Con thơ dại sớm hôm săn sóc
Cặn kẽ từng sợi tóc đường tơ...
Nuôi con rút ruột con tằm
Ấp ôm bú mớm tháng ngày đầy vơi
Nghĩ đến cái « nghĩa mẹ » bao la, cao dày như vậy, tất nhiên người–con Việt Nam phải tự nguyện « thờ Mẹ kính Cha » để tṛn « đạo con ».
Tiếp theo, để làm sáng tỏ ư nghĩa chữ « Mẹ » trong tâm linh người Việt, xin được bàn rộng thêm.
Ư thức « Mẹ » gọi lên nghĩa vụ sinh sản của người-nữ để tiếp nối gịng giống của Sự Vật và Con Người. Chữ Mẹ được nhắc đến trong bất cứ tín ngưỡng nào :
- Thần đạo Nhật tôn vinh Thái dương thần nữ để củng cố ḷng tự hào dân tộc
- vũ trụ quan của Tàu dùng bà Nữ Oa « đội đá vá trời » để nói đến vai tṛ người-nữ bên cạnh bào huynh Phục Hi trong công cuộc tạo dựng giang sơn, cơ đồ
- Ấn độ có Nữ thần Shiva chủ động việc sinh hóa của con-người
- Ai cập có bà Isis (có vùng gọi là Osiris hoặc Seth)
- phương Tây có Đức Mẹ Maria v.v.
Tất cả các tín ngưỡng ấy đều muốn xác định nguồn gốc và sự sinh sản của giống người bằng h́nh ảnh của Người-Mẹ.
Đức Hồng-y de Cabrières nhận định rằng : « Cái nôi đích thực của Con-Người là trái tim của Bà-Mẹ - le vrai berceau de l’Homme, c’est le coeur de la Mère ». Trong Đạo giáo, Lăo-tử cũng xem Đạo (nguồn gốc của Sự Vật) là huyền tẫn, người-nữ tạo sinh mầu nhiệm.
Về tâm linh, Việt Nam ta cũng nghĩ gần như vậy. Chữ « Mẹ » được đem vào tâm linh bằng huyền thoại Bà Âu-Cơ. Bà là Tiên, Bà là bạn đời, bạn đường của Lạc Long quân (?), điều ấy không quan trọng. Điều cần hiểu, cần nhớ là Bà Âu Cơ « sinh ra một bọc có trăm trứng ». Trăm trứng ấy đến đời bây giờ sinh sôi ra thành cả trăm triệu người. Trăm trứng ấy nằm trong một cái bọc, cho nên tất cả người Việt chúng ta xem nhau là « đồng bào ». Huyền thoại Bà Âu Cơ nhắc nhở cho chúng ta nhớ rằng dân tộc Việt có một Bà Mẹ. Bà Âu Cơ là Mẹ Việt Nam, là quốc mẫu. Tư duy cận đại đă truy xét nhân dạng đích thực của Bà và Bà có thể được đứng vào hàng khai quốc công thần của dân tộc Việt Nam.
Nhưng vấn đề đặt ra trong bài này không hẳn như vậy. Chúng ta đang nghiệm xét « t́nh mẹ con ». Vậy chữ Mẹ trong tâm lư người Việt có ư nghĩa ǵ ?
H́nh ảnh của Bà Âu Cơ với danh hiệu « Mẹ Việt Nam » trong con tim, trong tâm hồn của người Việt Nam biểu tượng cho cái ǵ, cho việc ǵ ? Như trên đă nói : Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Nghĩa mẹ là lư đương nhiên hoàn toàn thuận hợp với Đạo Trời. Nếu ư thức Lăo-giáo xem Cội Nguồn của Sự Sống (Đạo = con đường = sự sinh biến của sự vật) là huyền tẫn, trong khi văn chương Khổng-giáo gọi bà-mẹ là Từ Mẫu và lư thuyết Phật giáo tôn Đức Phật Quan Âm lên hàng một Đức Mẹ Từ Bi Cứu Khổ Cứu Nạn th́ giữa vùng tâm linh, trong tâm tưởng của người Việt Nam, chữ « Mẹ » được nói đến một cách thường xuyên, được quyện vào từng câu ngạn ngữ, từng lời ca dao, từng bài đồng dao dưới dạng « nghĩa mẹ ».
Và trong tinh thần này, « nghĩa mẹ » trở thành vấn đề « t́nh mẹ con ». T́nh mẹ con là một thứ t́nh cảm thiêng liêng ràng buộc, gắn bó bà-mẹ vào người-con. Nghĩa mẹ là vấn đề nhiệm vụ của người-mẹ đối với cái sinh linh mà ḿnh có trách nhiệm đưa vào cuộc sống giữa Trời, cho nên nghĩa mẹ đặt vấn đề tiếng gọi lương tâm của người-con.
Do đấy ca dao Việt Nam hát :
Một ḷng « thờ mẹ » kính cha
Cho tṛn chữ hi ếu mới l à đạo con
Do đấy đạo lư của ta xác định rằng cái « nghĩa mẹ » nó vừa bao trùm trọn khắp đời sống của ta vừa đưa ta về với đạo Trời huyền nhiệm.
Ngoài ra, hơn nữa những chữ thờ mẹ kính cha và đạo con c̣n làm chúng ta liên tưởng đến Mẹ Việt Nam, đến vị Quốc tổ Hùng vương, đến Đất Nước Việt Nam. Vậy đối với Mẹ Việt Nam, ta có nên tỏ ḷng tôn thờ không ? Đối với Tổ quốc Việt Nam, ta cần phải tôn quí không? Đối với giống gịng của ta, ta có nên trân trọng không? Câu trả lời có sẵn trong ḷng, trong tâm khảm của bất cứ người Việt Nam nào c̣n muốn tôn vinh gịng giống của ḿnh.
Gs. Mạnh Bích. Belleville, Paris tiết măn thu (13-12-2004 )