Indonesia, dấu xưa còn nguyên đó

Đối với những người trở về lần đầu, trại tỵ nạn Galang bây giờ không phải là hình ảnh trong ký ức của họ lúc rời đảo. Con đường tráng nhựa phẳng phiu từ Batam, hòn đảo chính của đặc khu Riau và là trung tâm phát triển và đầu tư quy mô nhất của Nam Dương, qua những chiếc cầu thênh thang đến Galang đã rút ngắn thời gian cho bước chân của những người trở về. Trước đây, những thuyền nhân từ Galang được đưa đến Singapore trên đường đi định cư phải mất hơn một ngày bằng tàu lớn do Cao ủy Tỵ nạn LHQ (UNHCR) thuê bao. Trước đây, những người được phép sang hòn đảo Tanjung Pinang kế cận để mua bán hoặc thăm bệnh phải ở lại đêm mới có chuyến ghe khứ hồi. Bây giờ, chỉ sau chưa dầy một giờ trên chiếc xe bus tiện nghi, chúng tôi đã nhìn thấy cổng chào “Galang, memory of a tragic past” (Galang, ký ức của một quá khứ đau thương).

Mà đau thương thật. Vẫn là địa hình thiên nhiên đó nhưng cả đảo vắng hẳn những sinh hoạt nhộn nhịp của hàng chục ngàn người lưu lạc tạm cư ở đây hai, ba thập niên trước. Những mái nhà đơn sơ của vài trăm gia đình ngư dân địa phương trên đảo – trong đó có một số từng sống ở đây trong thời gian tiếp cư thuyền nhân từ Việt Nam – không gợi lên được khung cảnh thân quen cũ. Tuy được họ đón tiếp với tình cảm nồng hậu nhưng dường như linh hồn của Galang đã tàn phai theo thời gian. Thậm chí, nhiều người cảm thấy ngỡ ngàng như đang đứng trên một mảnh đất xa lạ dù nơi đây từng lưu dấu những kỷ niệm sâu đậm nhất trong đời họ.

Galang I, nơi ngày xưa tràn ngập âm thanh và hình ảnh của những đoàn người tỵ nạn đến và đi mỗi ngày, bây giờ không còn nhận diện được. Những dãy barrack chắc chắn nằm san sát nhau dọc theo con đường chính đã hoàn toàn biệt dạng và được thay thế bằng khoảnh rừng um tùm xanh ngắt. Đây đó, ở phía xa bên trong, một vài căn barracks hoang tàn siêu vẹo được rào lại để ghi dấu chứng tích một thời. Các địa điểm chính như Văn phòng Cao ủy, Ban điều hành trại, Trung tâm huấn nghệ, Tòa soạn báo Tự Do, Đạo quán Hướng Đạo, Đồi Nhà thờ, Bệnh viện ICM v.v.. chỉ còn trơ nền hoặc bị phủ lấp mất dấu dưới lớp cây cỏ vô tình.

Cầu tàu jetty, nơi chứng kiến hàng trăm cuộc đón tiếp mừng tủi và chia ly đau buồn của đoàn người ly hương, nhờ được xây dựng bằng bê-tông chắc chắn, vẫn còn gần như nguyên vẹn như nhân chứng kiên trì của một thời dâu biển. Bên cạnh đó, xưởng mộc, từng là nơi dạy nghề cho những thanh thiếu niên không thân nhân, chỉ còn khung sườn ọp ẹp với vài tấm tôn rỉ sét nằm mấp mé bờ nước rừng tràm. Đối diện với cầu tàu, ngọn gió vi vu trong những tàng cây già trên đồi tạm biệt – ngày xưa là bãi đất trống - như một bản nhạc chia tay không tên cho những mối tình chớm nở hoa nhưng chưa kết trái trên dặm đường viễn xứ...

Tại cầu tàu, chúng tôi được dẫn đi xem chiếc ghe huyền thoại của một chuyến vượt biển kinh hoàng. Nó vẫn còn cột neo bên cạnh một ngôi nhà sàn của dân địa phương, gỗ ván tuy đã nhuốm màu phong trần nhưng vẫn còn khá tốt dù bây giờ không thể nào liều lĩnh vượt đại dương như thời trai trẻ. Đó là chiếc TV-4050TS, đến đảo vào khoảng năm 1986-87 với vỏn vẹn 5 thuyền nhân sống sót. Họ được UNHCR lập tức cách ly và bảo vệ trong một khu riêng biệt sau khi nghe về chuyến hải hành quá sức thương tâm đó. Theo lời kể của một người cùng thời, chiếc ghe vật vờ trôi vào đảo sau hơn một tháng lênh đênh vì bão tố, hỏng máy, hải tặc và thiếu nước uống. Không ai biết chắc chắn đã có bao nhiêu hành khách trên chuyến vượt biển này nhưng khi đến nơi, trên ghe chỉ còn 5 bộ xương thoi thóp thở...

Linh nghiệm trên đảo Galang

Tuy thời gian có xóa mờ nhiều dấu xưa nền cũ nhưng Galang được coi như một trại tỵ nạn được bảo trì và tân tạo tốt đẹp nhất trong số các địa điểm tiếp nhận thuyền nhân Việt Nam ở Đông Nam Á. Dọc con đường từ cầu tàu đến Galang I và Galang II, cây cỏ được cắt xén gọn gàng, nhiều di tích được trùng tu và bảo quản tươm tất như Chùa Quan Âm, Nhà thờ Đức Mẹ Vô nhiễm, Trung tâm Sinh hoạt Thanh thiếu niên và đặc biệt, Khu trưng bày Di tích Thuyền nhân... Dù vậy, mọi người tham dự chuyến đi đều mang một cảm giác trống vắng và rờn rợn khi đặt chân lên đảo.

Cũng chứng nghiệm một hiện tượng lạ lùng khác trong buổi cầu siêu, một gia đình gồm bốn chị em từ Sydney về thăm lại ngôi mộ của đứa con nhỏ chôn cất ở Galang đã phát nguyện trùng tu khu nghĩa trang này. Trong nỗi bùi ngùi khi nhìn thấy những nấm mộ điêu tàn, người mẹ bày tỏ ước vọng của mình trong tiếng nấc thổn thức: “Gần hai chục năm rồi tôi mới có dịp về thăm lại đứa con vắn số. Chỉ sau một đêm bị sốt cao, nó chết khi mới lên một tuổi, chưa biết kêu tiếng Mẹ... Dù bây giờ cuộc sống của chúng tôi đã ổn định và thời gian đã nguôi ngoai sự thương nhớ nhưng tôi không bao giờ quên được đứa con nằm lại bơ vơ trên hòn đảo tỵ nạn này...”

Miếu Ba Cô, hồn hãy bay đi...

Một địa điểm khác nổi tiếng về sự linh thiêng trên đảo là Miếu Ba Cô. Dưới một tàng cây bồ đề rậm mát, Miếu Ba Cô (trước đây chỉ là Miếu Hai Cô) nằm chếch phía đối diện của Văn phòng UNHCR ở Galang II, bên cạnh một con lạch nhỏ. Nhiều huyền thoại khác nhau đã được truyền miệng về nguyên nhân sự quyên sinh của hai chị em thuyền nhân trẻ đẹp này (và sau đó, của một người con gái khác) vào quãng cuối thập niên 1980 và hầu như ai cũng tin rằng oan hồn của họ chưa siêu thoát, vẫn còn lẩn quẩn trong cội bồ đề...

Ông Joseph Lâm, một cựu thuyền nhân VN định cư ở Nam Dương sau khi trại Galang đóng cửa, đã đến thăm đoàn khi nghe tin chúng tôi trở về. Quanh quần bên ba ngôi miếu được giữ gìn tương đối quang đãng với các chiếc bình hương còn tươi chân nhang, ông Lâm kể: “Tôi đến Galang khi đã có Miếu Ba Cô và được nghe nhiều câu chuyện về hoàn cảnh thương tâm của họ. Lúc đầu, nơi đây chỉ có hai ngôi miếu và về sau, thêm một người nữa mượn sợi giây oan nghiệt để rửa sạch tiếng đời.

Hai Cô là thuyền nhân của một chiếc ghe xuất phát từ miền tây VN. Họ là nạn nhân của nhiều vụ hải tặc tấn công tàn bạo trong cuộc vượt biển bi thảm. Là những cô gái có nhan sắc, họ đã cắn răng mang lấy sự bất hạnh của đời mình sau những tai biến hãi hùng đó nhưng lại không chịu đựng nổi tiếng đời thị phi, nghiệt ngã. Ánh mắt lạnh nhạt khinh rẻ, lời bình phẩm hoặc chọc ghẹo ác độc của những người cùng thân phận tỵ nạn nhưng may mắn hơn đã đẩy họ vào một tâm trạng tủi nhục và cô độc tận cùng trong hoàn cảnh tạm cư hỗn tạp.

Giọt nước làm tràn ly khiến cả hai chị em cùng quyết định kết liễu cuộc đời là khi họ bị vu oan về một vụ mất cắp chiếc ví của một nhân viên Cao ủy. Trớ trêu thay, ngày hôm sau họ có tên trong danh sách được đi định cư. Kẻ cắp chiếc ví về sau đã thú nhận hành động của mình và đã bị điên loạn trong thời gian còn lại ở đảo. Ông ta cuối cùng được một nước Âu châu chấp nhận theo diện nhân đạo nhưng nghe đâu cũng đã qua đời một thời gian ngắn sau đó trong một bệnh viện tâm thần...”

Cũng theo lời kể của ông Lâm, một trong những người sau cùng ở lại trại, ngôi miếu Ba Cô thường xuyên có người chăm sóc và chiêm bái. Một ông già đã dựng căn lều dưới gốc bồ đề, tự nguyện làm kẻ giữ miếu cho đến ngày rời đảo. Nhiều người thành tâm đã đến miếu để khấn vái hoặc cầu nguyện cho hoàn cảnh của họ và đã được linh ứng.

Trước khi về lại Galang lần này, tôi được anh Thân Đức Nhy, một người bạn từ chuyến đi lần đầu, dặn dò làm giúp một chuyện nhỏ: đọc lời truy điệu và tạ ơn Hai Cô. Tôi đã thực hiện điều đó âm thầm trong lòng, như một lời khấn nguyện cho vong linh người quá vãng được nhẹ nhàng siêu thoát. Câu đối anh viết trên tấm giấy bìa carton để lại tại Miếu Hai Cô thay lời giã biệt trước ngày lên đường định cư bây giờ không còn nữa nhưng một người nào đó đã đắp bằng xi-măng những dòng chữ đó trước cổng miếu:

“Kiên trinh rất mực vẹn toàn, nêu khí phách lòng son gái Việt
Cương quyết giữ tròn danh tiết, tiếng thơm lừng bất diệt trời Nam”

Lưu Dân
(Tuần báo Dân Việt – Sydney, Australia)