20 năm giới trẻ miền Nam Việt Nam

Nguyễn Văn Lục

(K)

Vũ Hạnh, nhà văn cộng sản nằm vùng bị kết án tù thì Linh mục Thanh Lãng, nhân danh Chủ tịch Văn Bút Việt Nam đứng ra bảo lãnh, Vũ Hạnh lại phây phây ra ngoài họat động. Trong số người bảo trợ, có Nhà văn Võ Phiến, ra Hải ngoại được coi là nhà văn chống cộng số 1 của VNCH?

Linh mục Thanh Lãng sau này cũng là một trong số 20 vị khác tìm cách chống việc bổ nhiệm Tổng Giám mục Nguyễn Văn Thuận về Sài Gòn. Sau này, ngày 28/11/1988, Đinh Xuân Nguyên, Thanh Lãng đã để lại di chúc có nội dung như sau: “Tôi xin công khai sám hối với Chúa với Hội thánh toàn cầu và Việt Nam. Lạy Chúa xin tha thứ cho con mọi lỗi lầm và ban cho con lòng tin, lòng trông cậy và ơn tha thứ.’’

Tôi xin công khai sám hối Đức Cha Nguyễn Văn Thuận, xin Chúa giữ gìn và trả công cho Đức Cha.

Ngày 17/12/1988, Linh mục Thanh Lãng qua đời.

Có bao nhiêu các vị tu hành của các tôn giáo, các vị hành giả khuấy động một thời, các người trí thức khuynh tả, thành phần thứ ba, các vị dân biểu, các nhà làm chính trị làm một cử chỉ như Thanh Lãng: Xin lỗi Miền Nam. Ngay cả những người lãnh đạo cộng sản miền Nam cũng phải xin lỗi Miền Nam vì những chính sách sai lầm trong cải tạo và đối xử tàn nhẫn với người dân miền Nam.

Chúng tôi vẫn cần một lời xin lỗi trong lúc này.

Có những vụ việc, những biến cố chính trị lớn nhỏ ở miền Nam, có những sự việc không thể nhận ra ý nghĩa của nó được khi nó còn đang là thời sự.

Nhờ 20 mươi năm không thống nhất và cũng nhờ những bề trái của cuộc thống nhất ấy, chúng ta thấy được ý nghĩa lịch sử, hướng đi của đất nước sau này qua những bài học đắt giá của cả một thời kỳ những ảo tưởng cũng như sự thật nằm ở chỗ nào?

Câu chuyện tiếp theo, Luật sư Trần Văn Tuyên, một trí thức chống cộng sản, nhưng đã có thời làm Trưởng khối xã hội chống lại chính quyền Nguyễn Văn Thiệu, sau 1975, đi tù cộng sản. Chúng ta hãy đọc lời nhận xét của Hồ Ngọc Nhuận để cay đắng cho ông: “Về anh, cũng như về một số các anh khác như Phan Thiệp, Nguyễn Mậu thuộc cánh Quốc Dân Đảng miền Trung, thật cũng khó mà lấy vài ba năm tham gia chánh trị đối lập ở Sài gòn để cân bằng, đánh đổi mấy mươi năm chống cộng...

Đánh giá của Hồ Ngọc Nhuận cũng là những đánh giá của chính quyền cộng sản và số phận họ ra sao thì đã rõ?

Và nước mắt cá sấu: “Và không thể không bùi ngùi nghĩ đến những ngày tuy ngắn ngủi nhưng thật lòng họ đã hết mình vì cái sau cùng họ cho là chính nghĩa.

Dân biểu Võ Long Triều, Chủ nhiệm báo Đại Dân Tộc, cũng là người bảo lãnh cho người quản lý vay 20 triệu để làm tờ báo sau này cũng phải đi học tập như thường lệ, chẳng những thế còn bị bắt giữ lại cả chục năm nữa. Ông thường than vãn ra ngoài như sau: “Tôi buồn, vì ngườii trực tiếp còng tay tôi là một cộng tác viên của tờ Đại Dân tộc. Khi tôi ra tù và khi anh ấy còn sống, anh ấy có đến thăm tôi, nhưng tôi vẫn thấy buồn.. Không phải cho tôi. Sao anh ấy không để ”việc ấy” cho người khác. Ông Triều còn đang viết hồi ký, nếu tôi có viết sai, xin cứ việc đính chánh. Sau này, năm 1993, khi được bảo lãnh sang Tây, Võ Long Triều còn khốn đốn với số tiền 20 triệu với Ban Thanh lý các ngân hàng. Người quản lý ngân hàng đi đâu không biết, nhưng trưởng ban thanh lý tiếp tục làm khó Võ Long Triều. Trong Hồi ký không tên, Lý Quý Chung cũng bầy tỏ sự khó chịu vì khác ý giữa Võ Long Triều và các anh em khác trong nhóm.

“Lúc đầu tôi từ chối vì biết rằng tuy lúc này anh Triều cùng họat động đối lập, nhưng anh vẫn có nhiều quan điểm về chính trị khác tôi”.(38)

Muốn biết hết tất cả những truyện này thì cũng cần đọc lại những bài viết của Bùi Chánh Thời, dân biểu Nguyễn Hữu Chung và Đại tá Nguyễn Văn Minh, đổng lý văn phòng của Phó Tổng thống Nguyễn Cao Kỳ.
Còn nhiều chuyện như sau này.

Ngày ký giả đi ăn mày

Ông Thiệu có cái tài làm cho người ta ghét. Sau khi thắng cuộc bầu cử độc diễn, nay với sắc luật 007/72, ông Thiệu muốn dùng sắc luật này để triệt hạ một số báo chí đối lập. Sắc luật báo chí quy định mỗi tờ nhật báo phải đóng ký quỹ 20 triệu đồng, tương đương với 47.000 USD, còn báo định kỳ thì 10 triệu đồng. Nhiều tờ báo phải đóng cửa. Sắc luật khiến cho 16 tờ báo ngày và 15 báo định kỳ phải đóng cửa. Trong đó có tờ Bút Thần của Lý Quý Chung.

Một số gia đình ký giả nghèo rơi vào cảnh thất nghiệp, thợ nhà in thì không có việc làm. Có lẽ đó là cái hậu quả duy nhất mà luật báo chí đạt được.

Trước hết, có trường hợp tờ Điện Tín, ông Hồng Sơn Đông làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Nhưng thật ra ê kíp làm việc trực tiếp trên tờ báo là các ông Hồ Ngọc Nhuận, Dương Văn Ba, và Lý Chánh Trung. Cả ba đều được coi là những thành phần cực tả.

Tự nhiên nay đủ thành phần trong xã hội quy tụ lại cùng chống ông Thiệu: đó là 4 tổ chức báo chí Sài Gòn là: Hội chủ báo, Nghiệp đoàn ký giả Nam Việt, Nghiệp đoàn ký giả Việt Nam và Hội ái hữu ký giả cùng tổ chức Ngày ký giả đi ăn mày.

Thường thì hai Nghiệp đoàn ký giả Nam việt của các ký giả miền Nam và Nghiệp đoàn ký giả Việt Nam được thành lập sau cuộc di cư ít khi nào họ có thể ngồi chung với nhau được. Nhờ luật báo chí mà họ có cơ hội xích lại được gần nhau.

Cuộc ra quân ngày 10/10/1974 của các cựu ký giả miền Nam cho thấy phần lớn đều là các cán bộ cộng sản chính cống có mặt. Các nhà báo lão thành như: Ký giả Nam Đình, Trần Tấn Quốc, Tô Nguyệt Đình tức Nguyễn Bảo Hóa, Nhà báo Văn Mại, Quốc Phượng, và Kiên Giang Hà Huy Hà.

Các đài ngọai quốc như VOA và BBC đều đồng loạt cho rằng, đây là cuộc biểu tình lớn nhất kể từ 3 năm qua.

Những ký giả đi biểu tình thì được phát mỗi người một nón lá, một bị đệm đeo vào cổ của người đi ăn xin, và một cây gậy.

Cảnh sát đã không ngăn được làn sóng người đi biểu tình nên tự vỡ ra và làn sóng người đi biểu tình cứ thế cuốn đi như lời mô tả của Lý Chánh Trung: “Trong một tiếng đồng hồ, từ công trường Lam Sơn đến chợ Bến Thành, rồi từ chợ Bến Thành về công trường Lam Sơn, tôi có cảm tưởng đang bồng bềnh trôi trên biển, bị cuốn ra khơi rồi đưa trả về bờ.”

Và biển cả đã hấp lấy dòng sông. Từ hai vỉa hè, đồng bào buớc xuống đường: cả đại lộ chuyển động. Rồi cả đại lộ cùng đi. (39)

Tôi đã đọc ba bài báo của Lý Chánh Trung là: Dậy mà đi, Hàng hàng lớp lớp, Mặt đối mặt …

Tôi có cảm tưởng đọc Lý Chánh Trung như đang đọc một Tố Hữu của miền Nam.

Kể cũng là công bình, trong Nam có Lý Chánh Trung, ngoài Bắc có Tố Hữu.

Nếu có chi khác biệt là ý tưởng của ông Trung có vẻ trí thức hơn. Và xin lấy lại nhận xét của Đào Duy Anh khi viết về Lý Chánh Trung: “Những gì anh viết trước 1975 thì tôi đã đọc, còn những gì anh viết sau 1975 thì tôi không cần đọc, bởi vì tôi biết anh viết gì rồi”.

Và đây là một bằng chứng nhỏ: cảm nghĩ về văn chương miền Bắc ông viết: “Tôi tin rằng con đường cách mạng Việt Nam là một con đường rộng, con đường rộng thênh thang tám thước của nhà thơ Tố Hữu, và trên con đường đó, tất cả nhừng người cầm bút miền Bắc cũng như miền Nam có thể bước đi thoải mái, vừa phát huy được cá tính và tài năng của mình, vừa được hợp nhất với dân tộc trong phấn đấu, trong gian lao, trong thắng lợi và trong hạnh phúc chung”.

Với sự thống nhất và phát triển đất nước, con đường ấy sẽ ngày càng mở rộng thêm nữa.

Dù sao cũng nên hiểu rằng, đây chỉ đánh dấu một chặng đường suy tư của tác giả sau chuyến đi tham quan miền Bắc trở về và đã được đọc tại rạp Rex, Sài Gòn và trên Đài truyền hình Tp. Hồ Chí Minh, cuối tháng 9/1975.

Năm 2005, tôi có găp ông Lý Chánh Trung, ông kể rằng sau tết Mậu Thân, 1968 thì ông bắt đầu có những liên hệ trực tiếp với MTDTGPMN. Do móc nối sẵn, ông đã đến một điểm hẹn bằng cách dơ một tờ báo lên và sau đó trao đổi mật khẩu. Việc trao đổi mật khẩu xong thì ông đi theo một phụ nữ đi ra bến xe đò đi Bình Dương. Đến Bình Dương thì đã có người chờ sẵn và chở xe gắn máy đi vào rừng. Chẳng biết đi bao lâu thì tới nơi, nghỉ ngơi và được gặp anh Huỳnh Tấn Phát. Họ cũng không yêu cầu ông tham gia vào MTGPMN, vì cứ họat động với tư cách giáo sư như hiện nay thì tỏ ra hữu hiệu hơn. Và kể từ đó, có liên hệ chính thức với MTDTGPMN. Nhưng phần tôi nghĩ rằng những điều ông viết, cổ xúy về một cuộc Cách mạng xã hội không Cộng Sản chỉ là một bánh vẽ hay sao?

Đó chính là cái mà tôi gọi là ảo tưởng của trí thức miền Nam Việt Nam.

Kết quả của vụ ký giả đi ăn mày thì có 18 vị phải vào tù. Nhiều vị phải vào tù là chính đáng lắm như Nhà văn Sơn Nam, Nhà văn Vũ Hạnh, ông Tiến Huẩn, ông Chu Thao đều là những người của phía bên kia. Ông Chu Thao và Tiến Huẩn sau này đều làm cho tờ Sài Gòn Giải Phóng.

Riêng Chu Thao thì được linh mục quốc doanh cộng sản Huỳnh Công Minh chứa chấp và che dấu nên không bị đi tù. Ông linh mục này này cũng làm trung gian chuyển tiền của linh mục cộng sản Nguyễn Đình Thi ở Paris gửi tặng gia đình 18 ký giả bị đi tù.

Ông Thi cũng là người ngay từ sau 1975 giúp đỡ tiền bạc cho Trương Bá Cần để làm tờ Công Giáo và Dân Tộc. Một thứ báo quốc doanh tôn giáo.

Rồi lại biểu tình đòi thả các ký giả bị giam tù. Và người ta thấy Linh mục Chân Tín trong vai trò: Chủ tịch Ủy ban đòi cải thiện chế độ lao tù tại miền Nam Việt Nam Xin thưa là bất cứ tổ chức nào đòi cái này, cái nọ đều là dưới sự điều động của cộng sản hết. Không trừ. Phụ nữ đòi quyền sống? Giá bây giờ mà có một tổ chức như vậy thì hay biết mấy, đỡ cho gái Việt Nam khỏi bán sang Đài Loan, Đại Hàn.

Bữa đó có hai chú lỏi học sinh phải ra tòa. Chúng đã được học tập và chỉ giáo kỹ càng. Xin tường thuật lại: “Phiên tòa vừa mở màn, hai học sinh bị đưa ra xử vụt hô to “đả đảo”, vừa lấy lưỡi giao lam rạch bụng, máu me tùm lum. Cảnh sát, quân cảnh lớp chạy rần rần ngoài hành lang, lớp ập vô bắt hai tù nhân lôi đi. Các quan tòa chưa hết bàng hoàng, chúng tôi đã tung hết truyền đơn và chuyền êm theo đám đông. Sau này, tôi thắc mắc: Lưỡi lam mỏng lét lại bén ngót, cầm rách loạng quạng nó phạt sâu vô trong thì chết. Anh em cười: rạch lấy máu ăn thua chớ đâu phải để chết. Lưỡi lam đã được bọc vải cẩn thận, chỉ chừa một góc nhỏ thôi, không ăn sâu vô được…(40)

Cả nước bị hai thằng con nít lừa.

Ngày nay, các vị ký giả từng tham dự Ngày ký giả đi ăn mày nay còn đâu? Các ông Văn Mại, Thiếu Sơn, Tô Nguyệt Đình, Trần Tấn Quốc, Nguyễn Kiên Giang, Nam Đình đã vĩnh viền ra đi, hoặc đã xa nghề, xa nghiệp như ông Huỳnh Thành Vị?

Đám trẻ thời đó thì nay đã thành già và tuyệt đại đa số họ, hầu hết sau 1975, đều rã nghề, hoặc đi hành nghề ở nước khác?(41)

Còn có một giới trẻ Việt Nam khác

Trong bài này, từ đầu tới cuối, tôi chưa có dịp để nói tới, nay là lúc phải nói tới. Tôi muốn nói tới một thế giới trẻ của những người muốn làm việc xã hội thay vì làm chính trị, muốn kết hợp thay vì chia rẽ, muốn giúp đời, giúp xã hội thay vì tranh đấu, muốn làm, muốn hành động thay vì chỉ nói.

Họ là ai? Từ đâu tới? Họ làm gì?
 

Họ nhiều lắm. Chỉ còn cách nhớ ai nói đấy. Có thể là cậu tôi, Dược sĩ quân y đóng ở Pleiku. Vậy mà cậu tôi cứ về Sài Gòn soành soạch để tham gia hoạt động. Rồi đến Đỗ Ngọc Yến, gương mặt tiêu biểu của giới trẻ miền Nam VN và Hải ngoại... Đỗ Quý Toàn, Lê Đình Điểu, Trần Văn Ngô, Trần Ngọc Báu, Lê Hữu Bôi, Nguyễn Thượng Hiệp, Nguyễn Đức Tuyên, Lê Đình Thông, Nguyễn Tường Cẩm, Trần Văn Chang, Đoàn Thanh Liêm, Nguyễn Đức Quang, Lê Gia Mô, Nguyễn Đức Hy, Hồ Công Hưng, Lê Ngọc Mô, Phạm Quốc Bảo, Bé Ký, Hồ Thành Đức, Đỗ Anh Tài, Phạm Gia Cổn, Nguyễn Tuyển, Nguyễn Thụy Long, Nguyễn Hữu Doãn và tạm chấm dứt với Trần Đại Lộc, Phạm Phú Minh và Nguyễn Đức Quang.

Cái danh sách này, tôi mong muốn nó như sợi dây trời, dăng mắc từ Đông sang Tây, từ trong ra ngoài nước, những người từng là thành viên của Đoàn Thanh niên thiện chí, đã có thời cùng ngồi với nhau, cùng ca hát, cùng ăn, cùng ngủ cùng yêu đời, cùng phục vụ miền Nam.

Đó là những sợi giây nhân ái, nối dài địa cầu thắt chặt nhau bằng tim óc người miền Nam, tuổi trẻ miền Nam.

Nếu cái lớp người trẻ trên kia xuống đường thì lớp người trẻ sau này Lên đường. Hành trang của lớp người trẻ thứ nhất lấy lựu đạn cay, hàng rào kẽm gai, một ngày tuyệt thực làm vốn vào đời. Họ hăng say tranh đấu, họ hô hào, họ đả đảo. Rực lửa đấu tranh, hận oán kẻ cầm quyền và chà đạp lên tất cả để mà đi bất kể hậu quả ra sao?

Trong khi lớp người trẻ thứ hai lên đường, dấn thân, nhập cuộc, hy sinh, mình vì người khác, bao dung và rộng lượng trong tinh thần của Hướng đạo sinh. Chỗ cho mọi người, chỗ cho mọi tôn giáo không loại trừ.

Cái tinh thần mà anh Đoàn Thanh Liêm, Hoàng Ngọc Tuệ khi phát động chương trình phát triển quận 8 mong ước là: développement total et harmonieux, phát triển toàn diện và phát triển điều hòa. Tinh thần đó đã được lớp đàn anh ấp ủ và được biết tới từ những thập niên 1950, nhưng chỉ có cơ thực hiện được trong thời gian sau 60.

Cho nên, với cái tinh thần đó, các phong trào thời kỳ đó là nơi tập hợp nhiều phong trào, nhiều nhóm, nhiều tổ chức.

Nó là cơ hội cho giới trẻ nhập cuộc và cũng là cơ hội với đầy thách thức? Chỗ cho mọi người, chỗ cho mọi tôn giáo không loại trừ. Theo anh Trần Ngọc Báu, tinh thần của Thanh niên thiện chí là cái không khí thư thái “thoải mái”, bạn bè và một chút phe phẩy “ phi chính trị, phi tôn giáo, phi ý thức hệ, phi mọi thứ cạnh tranh của cái thời giao động, đấu đá ..Trái lại cái nếp sống vô tư và lành mạnh của thanh niên nam nữ dễ đưa đến chỗ tự huấn luyện nhau trong nếp sống điều hành dân chủ việc sinh họat chung, trong phương pháp tổ chức, và trong tình thần hòa đồng, gặp gỡ nhau thật sự trong tinh thần với nhau.

Sau 1963, mọi sự mọi chuyện hầu như đổi khác. Nó không còn như trước nữa. Xã hội, con người có nhiều dấu hiệu của nứt rạn, đổ vỡ. Mức độ leo thang chiến tranh làm cho lòng người thêm xao động.

Năm 1964, tôi ra Huế, tôi đã sống trong cái không khí ngột ngạt ấy.Tại khí hậu Huế hay tại dân tình thanh niên, sinh viên Huế. Rồi 65, 66, 67, 68, 69.

Không có mấy tà áo nữ sinh Huế cứu gỡ thì Huế là những gương mặt buồn thiu.

Người trẻ chỉ còn có hai mối bận tâm: lo chuyện học hành và chuyện đi lính hay không đi lính. Tôi đã nhìn thấy giới thanh niên như ở thành phố Huế về khuya. Mỗi cột đèn điện là mỗi thanh niên, là một tương lai trong góc sáng đó, đang lúi cúi ngồi dưới cột đèn để học, mặc cho ngày mai có biểu tình hay có bãi khóa. Tương lai họ, cuộc đời họ gắn liền với mớ chữ nghĩa trước mặt.

Còn ngoại giả, họ không biết gì nữa.

Một số không nhỏ giới thanh niên tìm hiểu thế giới bên ngoài qua những tác phẩm dịch đủ loại vào thời điểm đó về các đề tài chiến tranh như: Măt trận miền Tây vẫn yên tĩnh, Một thời để yêu, một thời để chết, Chiến hiữu, Bia mộ đen.Tất cả đều là những tác phẩm của Eric Maria Remarque. Ông là tác giả đề cập tới thân phận con người trong chiến tranh và không chấp nhận chiến tranh nhờ đó độc gỉả thanh niên Việt Nam dễ dàng đón nhận.

Và những cuốn sách gây sôi nhất vẫn là Giờ thứ 25 của V. Gheorghiu hay cuốn Quần đảo Goulag của Soljénitsyne. Sách giải trí một chút thì có cuốn Bố già của Mario Puzo. Tuyệt vời. Giới sinh viên thì thích những cuốn như Đôi bạn chân tình hay Câu chuyện của dòng sông của Herman hesse.

Đối với nữ sinh thời đó thì không thể không nói tới hiện tượng sách dịch của Quỳnh Giao với tác phẩm đầu tiên là cuốn Song Ngoại. Bà Tùng Long trái lại chỉ có thể chiếm cái thị phần nữ độc giả ở miền quê Việt Nam.

Nhưng trên hết tất cả vẫn là sách dịch Kim Dung. Truyện chưởng Kim Dung độc bá quần hùng trong sinh họat văn học miền Nam. Ai cũng đoc. Nhiều người mê, nhiều người ghiền.

Đứng về mặt tâm lý, tùy theo lớp tuổi, sách vở ấy chỉ là những liều thuốc ngủ qua đêm cho một miền Nam mà cuộc chiến với chết chóc và tương lai bấp bênh vô vọng.

Tuổi trẻ Việt Nam cần một thứ gì hơn thế nữa ? Cấy một niềm tin? Một niềm hy vọng? Một sức sống? Một ý nghĩa cho cuộc sống, một tinh thần phục vụ quên mình, một ý thức xã hội biết tương trợ, biết chia xẻ, biết sẵn sàng tham gia, biết trách nhiệm.

Điều mà sau này, anh Trần Văn Ngô, một trong những người trẻ lên đường thời đó đã thố lộ: “Khi nhìn lại những hình ảnh này, nhiều người, trong đó có kẻ hèn này thấy vui: vui vì một thời thanh niên sống trong môi trường thân hữu, thiện chí và đã góp sức xây dựng. Mà có lẽ chúng ta không nên ngừng ở đây. Nếu như chúng ta xác tín rằng, cuộc đời thanh niên đó đáng cho chúng ta hãnh diện, chúng ta hãy cùng nhau truyền cho con cháu. Cách nào, làm sao, đó là vẫn đề mỗi khi chúng ta có dịp gặp nhau”(b>42)

Phải chăng xuất phát từ cái tinh thần đó mà các chưong trình xã hội cho giới thanh niên đã từ đó ra đời?

Hãy bắt đầu bằng chương trình phát triển quận 8

Chương trình này do ông Võ Long Triều khởi xướng và được Thủ Tướng Nguyễn Cao Kỳ hoàn toàn ủng hộ. Ông tướng vô tích sự đó đôi khi cũng làm được những điều tích sự. Thoạt tiên, ông Triều muốn chọn một địa điểm ở dưới Mỹ Tho và ông đã đi gặp chuẩn tướng Nguyễn Bảo Trị, tư lệnh sư đoàn 7. Tướng Nguyễn Bảo Trị ủng hộ hết mình. Nhưng trên đường về, ông Triều nghĩ tới vấn đề an ninh, sợ bị Việt Cộng phá hoại nên đã thay đổi quyết định để chọn một quận nghèo nhất chung quanh đô thành. Quận 8 cuối cùng được chọn lựa mang danh: Chương trình phát triển quận 8.

Theo hồi ký của ông Triều viết thì như vậy. Nhưng theo những anh em đã trực tiếp tham gia vào các chương trình phát triển quận 8 cho tôi biết thì không hẳn là như vậy.

Cái sáng kiến là phát xuất từ các anh em trong phong trào. Có nghĩa là ông Võ Long Triều không phải là người đề xướng ra sáng kiến đó.

Cuộc vận động để thực hiện chương trình này, anh em đã vận động và nhờ nhiều người, trong đó có ông Võ Long Triều. Một chương trình mà theo anh Trần Ngọc Báu khi nói về các trại Thanh niên thiện chí là: Trên đầu, trên cổ không có ai là người cố vấn, bảo trợ, hướng dẫn. Dưới chân thì không có kẻ làm bệ. Và ở trại, không ai được hy sinh một mình. Có nghĩa cùng làm cùng đồng lao cộng khổ, chia sẻ trách nhiệm.

Chương trình đó, kế hoạch đó, tiền chắc cũng có.

Nhưng người đâu?

Phải cần những người có tài và nhất là có lòng. Không có tấm lòng, không thể làm được những công việc này.

Họ là Mai Như Mạnh, Quốc gia Hành chánh, Hồ Văn Minh, bác sĩ, sau là phó chủ tịch Hạ viện, Đoàn Thanh Liêm, luật sư và một lô các giáo sư như Uông Đại Bằng, Võ Văn Bé, Hồ Công Hưng, Nguyễn Phúc Khánh, Dương Văn Long, Nguyễn Ngọc Thạch, Đặng Kỳ Trân, Nguyễn Đức Tuyên. Sau thì có thêm Nguyễn Ngọc Phan và Phạm Duy Tuệ, Quốc gia Hành Chánh, Nguyễn Văn Mừng, Kỹ sư canh nông ở Mỹ về. Võ Văn Bé, hiệu trưởng trung học quận 6, hiện đang đau nặng.

Những anh Mừng hay anh Yến chỉ ghé thăm mà không thực sự là thành viên công tác của chương trình phát triển quận 8.

Chương trình phát triển lấy mỗi phường làm một đơn vị phát triển và tổ chức cài ở đó một số thanh niên tình nguyện đã hoạt động từ trước 1965, ăn ở tại chỗ.

Sống với dân, ở với dân và chia sẻ dự phần với dân.

Sự có mặt của những thanh niên này là nhân tố tích cực nhất để người dân tin tưởng vào chính quyền.

Công việc không phải là dễ. Làm đường, làm cống rãnh, xây trường xây lớp tự bàn tay những thanh niên này trong những điều kiện tối thiểu nhất. Lấp rạch thì đi xin sà bần mà đổ. Làm cầu đường thì khuân những tảng Granito gỡ ra từ mộ bia để làm đà. Thiếu kinh nghiệm thì từ thực tế đẻ ra kinh nghiệm và sáng kiến. Không có cầu thì làm cầu như cây cầu phát triển bắc ngang rạch Ụ Cây, Kinh Tầu Hủ, nối liền phường Hưng Phú cũ với chợ Xóm Củi bây giờ.

Đó là chứng tích của sự phát triển cộng đồng do bàn tay lao động của dân nghèo.

Cuộc cách mạng xã hội nào cũng bắt đầu từ dân nghèo mà đi lên. Tôi nói theo cách nói của Lý Chánh Trung khi ấy đang ngôi ghế Đổng lý văn phòng bộ giáo dục.

Mô hình phát triển quận 8 có đem lại nhiều tia hy vọng? Từ đó, nó đẻ ra chương trình phát triển quận 6 với Đoàn Thanh Liêm làm quản lý chương trình, Mai Như Mạnh làm quận trưởng, rồi lây lan sang chương trình phát triển quận 7 với các anh Đặng Kỳ Trân, Đặng Di Hùng …

Sự hình thành trường trung học cộng Đồng quận 6 là một tấm gương sáng từ chỗ cái Không làm nên cái có. Mai Như Mạnh đã có một sáng kiến tân kỳ: tổ chức một Hội chợ triển lãm hàng nội hóa từ một bãi rác. Những cơ sở sản xuất tham dự hội chợ phải hứa xây dựng một cơ sở và khi triển lãm xong thì để lại cái cơ sở ấy. Dĩ nhiên, khi xây dựng phải làm đúng theo quy cách đề ra của kiến trúc sư lèo Nguyễn Phúc Khánh. Nay qua thời gian, tưởng rằng trường lớp làm bằng vật liệu nhẹ, sơ sài nên trường học quận 6 không còn nữa.

Không phải như vậy.Theo anh Nguyễn Đức Tuyên, môt trong những viên gạch đầu tiên có mặt, xây dựng lên trường trung học quận 6 đã viết thư cho tôi như sau: “Trường không còn vì chính quyền bán đất cho tư nhân, không phải vì thời gian hư hao đâu? Sau 30/4/75, trường trở thành trường tiểu học Võ Văn Tần, đến khoảng năm 1980. Ủy Ban nhân dân quận 6 bán để làm khu thương mại. Trường tiểu học Võ Văn Tần dọn qua trường Trung Học cơ sở Phạm Đình Hổ bên kia đường.

Như vậy trường trung học cộng đồng quận 6 chẳng những không còn tên mà mất luôn trường sở.”

Nhưng nó cũng đánh dấu một thời kỳ quá dẹp của tuổi trẻ, thay vì chỉ biết xuống đường thì lên đường.
Riêng trường quận 8 xây cất đàng hoàng, nay đổi thành trường Lương Văn Can thì vẫn ngửng cao với thời gian.

Có ai ngờ các trường Trung Học cộng đồng ngoi lên từ những bãi rác hoang của Đô Thành, hay một nghĩa địa bị bỏ hoang. Như trường Trung học cộng đồng quận 6 được xây cất từ một bãi rác khổng lồ nằm cạnh bến xe Chợ Lớn.

Uông Đại Bằng về trông coi trường trung học quận 8. Nguyễn Đức Tuyên, Võ Văn Bé về làm hiệu trưởng trường quận 6.

Tuyền những thanh niên gíáo chức có tài và có lòng. Khó ai hơn được họ.

Sau này, Hiệu Trưởng Uông Đại Bằng và Võ Văn Bé đều là thành viên của Hội đồng Văn Hóa giáo dục toàn quốc. Nay Uông Đại Bằng đang làm hiệu trưởng một trường đại học tư thục ở Sài gòn.

Theo mô hình phát triển cộng đồng thì dân địa phương trách nhiệm tài chánh, xây dựng trường sở, trông nom bảo trì. Chính phủ trách nhiệm quản lý giáo dục, cung câp giáo sư theo một quy chế chánh thức dưới thời Ủy viên Bộ giáo dục Nguyễn Văn Trường, Lý Chánh Trung, đổng lý văn phòng và Võ Long Triều làm Ủy viên thanh niên, phụ tá là Hồ Ngọc Nhuận.

Lớn lên cùng với đám trẻ, ý thức trách nhiệm của dân nghèo lên cao hình thành những “khóm ước” “hẻm ước” cổ võ nhau mà lên, dắt tay nhau mà đi tới. Khóm ước thì nay có trạm xá, đình chùa, có đường, có lối đi thông thương, có viện cô nhi, có hợp tác xã, có chăn nuôi, có hội tương tế, có phụ lão v.v...

Sinh hoạt chòm xóm nề nếp bắt đầu lên đường.

Con gái từ nay tắm truồng không còn sợ con trai hàng xóm dòm ngó nữa.

Tên các khu nhà đó, không có tên trong bản đồ Đô thành. Đó là Khu nhà Cháy chuồng Bò, 5 A ở Chánh Hưng, 14-15 ở Hưng Phú, Lò Heo, Bình Tiên, Cầu Tre.

Có ai ngờ rằng trước đây những khu nhà ổ chuột ấy với hàng ngàn căn nhà chen chúc nhau, đạp lên nhau mà sống, siêu vẹo chống đỡ, tựa vai nhau mà tồn tại. Giữa những ao tù nước đọng, hôi hám, sình lầy, kinh nước đen, muỗi mòng, con nít, bà già, sì ke, trộm cắp vặt, ma cô, đĩ điếm, chí chóe, tiếng chửi thề vang khắp xóm, xích lô đạp, xích lô ba bánh, đủ thứ nghề, cả thứ không nghề, nghề không vốn, kỹ nghệ không khói, phân người, phân gà vịt, heo, chó, chen lấn giữa các ngôi mộ hoang sống chung giữa người sống và người chết.

Khi Phó tổng thống Hoa Kỳ Hubert Humphrey thăm Việt Nam thì người ta chẳng biết dẫn ông đi xem cái gì, bèn đưa ông đi coi chương trình phát triển quận 8 và bắt buộc khen như sau: “Những gì tôi thấy ở quận 8 là khởi đầu cho một cuộc cách mạng xã hội ở miền Nam Việt Nam”.

Phía bên kia thì khó chịu rải truyền đơn ở các miệt vùng ven, giáp giới như Cần Đước, Cần Giuộc lên án tử hình các anh em lãnh đạo trong chương trình kế hoạch phát triển quận 8.

Phía chính quyền Nguyễn Văn Thiệu thì cũng ngứa mắt. Cho nên đợi cái ngày 18/4/1971, Đại tá đô trưởng Sài gòn thay mặt TT Nguyễn Văn Thiệu tiếp nhận lễ bàn giao tất cả các cơ sở đó trao lại cho Đô thành Sài gòn.

Trao vào tay các quan chức thì coi như xong. Chương trình tồn tại được gần 6 năm, từ tháng 8/65 đến 1971.(43)

Bên cạnh chương trình phát triển quận 8, còn khá nhiều những sinh hoạt của thanh niên, sinh viên giới trẻ thời đó cần được nhắc lại. Chỉ xin tóm lược lại.


Chương trình công tác hè 1965.

Theo anh Phạm Quốc Bảo, phó đoàn đặc trách đoàn Văn Nghệ Đường Sáng: “Cái biến cố người ta mệnh danh cho nó là “Cuộc Cách mạng 1/11/1963 chỉ cần mấy tháng sau... chúng tôi đã vội thất vọng với hoạt động chính trị kiểu ấy. Lý do rất đơn giản, đấy là lần đầu tiên chúng tôi tham gia vào chính trị. Đã thất vọng thì bỏ đi luôn, tuổi trẻ là vậy. Tuy nhiên, mốc điểm này, đúng là một biến cố quan trọng của chúng tôi ở chỗ nó tạo dịp để có một bầu khí sinh hoạt sôi động mới cho lớp thanh niên, sinh viên, học sinh thời ấy mà trước đấy không hề có.”

Thoạt đầu, sinh viên đã dấy lên phong trào tự trị đại học do giáo sư Nguyễn Đăng Thục khởi xướng. Phong trào Tự trị đại học nhằm tranh đấu dùng tiếng Việt là ngôn ngữ chính trong giảng dạy. Tôi còn nhớ thập niên 1960, các môn học tại Đại Học Đà Lạt còn được giảng dạy bằng tiếng Pháp, vì phần đông họ là người ngoại quốc. Ngay các chứng chỉ Văn Bằng được cấp phát cũng bằng Pháp ngữ. Thứ hai, việc tuyển chọn Khoa Trưởng là do trực tiếp bình bầu lên, chứ không do chỉ định từ bộ giáo dục nữa .

Sau đó, sinh viên còn tổ chức Hội Tết làng Văn Khoa với những hoạt cảnh ông Nghè vinh quy, Đám cưới ngày xưa v.v…

Tổ chức giỗ tổ Hùng Vương thì do các anh Nguyễn Đăng Dũng, Phạm Đức Khoan, Vũ Hiệp, Nguyễn Văn Dậu...

Tổ chức cứu lụt miền Trung 64-66 do các anh Đỗ Ngọc Yến, Nguyễn Tường Quý, Bùi Hồng Sĩ, Lê Kim Lợi ...
Tổ chức các lớp luyện thi trung học tại Trung Tâm khuyến học Hùng Vương với các anh Nguyễn Tử Lộc, Phạm Quân Khanh, Trần Lam Giang, Nguyễn Ngọc Bách ...

Hội Họa sĩ Trẻ với các anh Nguyễn Cao Uyên, Hồ Thành Đức, Bé Ký, Nguyên Khai, Mai Chửng, Vị Ý.

Quán Văn Khoa: do các anh Đỗ Việt Anh, Đinh Bá Ái, cô Nhuệ Giang, Phan Huy Đạt, Ngô Vương Toại, Hoàng Xuân Sơn, Hoàng Xuân Giang, Hoàng Ngọc Tuấn. Chỉ ít lâu sau,. Đã tổ chức những đêm Văn Nghệ ngoài trời với hàng ngàn sinh viên về tham dự với sự góp mặt của các nghệ sĩ trẻ như Vũ Thành An, Từ Công Phung, Trịnh Công Sơn, Khánh Ly, cặp Lê Uyên–Phương.

Sau đó, dấy lên các phong trào văn nghệ dấn thân như du ca với Nguyễn Đức Quang và Ngô Mạnh Thu, Trần Đình Quân. Hoặc Trầm ca với Nguyễn Đức Quang, Hoàng Thái Lĩnh, Trần Trọng Thảo, Phương Oanh dưới sự hướng dẫn của nhạc sĩ Phạm Duy.

Đoàn Văn Nghệ sinh viên Học sinh Nguồn Sống năm 1966 với các anh Hà Quốc Bảo, Vũ Hiệp, Lê Hoài Quỳnh, Hoàng Cơ Trường, Phạm Quốc Bảo, Nguyễn Tuyển, Phạm Quang Thùy, Bùi Ngọc Tấn,.
Chương trình phát triển Sinh họat thanh niên Học đường, CPS: Với các anh Lê Đình Điểu, Phạm Phú Minh, Hà Tường Cát, Trần Đại Lộc.

Phong trào Học đường Phụng sự xã hội với Nguyễn Phúc Khánh, Đỗ Quý Toàn, Trần Đại Lộc, Đỗ Ngọc Yến, Đỗ Anh Tài v.v…
 

Trong tất cả những sinh hoạt đủ loại và phong phú ấy, đa dạng và nhiều mầu sắc, đượm nét tinh thần hướng đạo như lời nhận xét của Đỗ Quý Toàn về Đỗ Ngọc Yến: “Đỗ Ngọc Yến sống cái đạo làm người đã hấp thụ được những quy tắc sống giản dị của 10 điều luật, 3 lời hứa. Như trọng danh dự, giữ lòng trung tín, trọng trách nhiệm, giúp ích mọi người bất cứ lúc nào, gặp nỗi khó khăn vẫn vui tươi, coi thiên hạ đều là anh em.” Và tác giả tự hỏi: “Tôi không biết thế hệ trẻ bây giờ có sống theo lối sống như vậy hay không?”

Sống như thế trong lòng thấy bình an và hạnh phúc hơn.(44)

Tôi trích dẫn đoạn này như chỉ hướng về lối sống người trẻ thời bấy giờ. Cho đến bây giờ, ngồi nghĩ lại vẫn tiếc cho VNCH, vì các vị lãnh đạo đã không giúp các phong trào sinh viên ở trên cho đúng mực. Nghĩ đến ông Thiệu mà giận vì không bao giờ ông nghĩ tới giới trẻ. Vì thế, mình ông phải đương đầu với giới thanh niên phản chiến, thành phần thứ ba hầu như trong suốt 9 năm cầm quyền của ông.

Đất nước cần một tấm lòng, cần một trái tim thì đây trái tim và tấm lòng của những người trẻ.

Chương trình công tác hè 1965

Đây là một công trình tập họp đông đảo của giới thanh niên từ trước đến giờ. Nó quy tụ tất cả các phân khoa đại học và gồm 33 đại biểu để cùng nhau lập ra chương trình công tác hè này. Nay thì đã có một trụ sở mới, khang trang tại 41 Duy Tân.

Trước hết, đã có một buổi hội thảo toàn quốc về công tác này. Tiền vận chuyển và ăn ở đều do chương trình đài thọ.

Đỗ Ngọc Yến, người của một thời trong vai trò Tổng Thư Ký chương trình công tác hè này, một cái “bếp lửa” của thanh niên thời bấy giờ và sau này chung quanh tờ báo Người Việt ở Cali. Chữ dùng của Hà Quốc Bảo Và Hà Quốc Bảo viết tiếp: “Cái hơi ấm từ cái lửa nơi ông, cái ngọn lửa nơi Đỗ Ngọc Yến mà tôi vẫn nghĩ sẽ chẳng bao giờ tàn lụi”.

Đã có không biết bao nhiêu người nói về Đỗ Ngọc Yến rồi trong những cái vòng quen biết của ông.

Nhưng tôi vẫn có cách nói của tôi. Đỗ Ngọc Yến là sự cộng lại của một ông Linh Mục rưỡi, một ông Thượng Tọa rưỡi.

Trong cái chương trình ấy, tiếng Anh gọi là Summer Youth Program, SYP, vẫn những khuôn mặt Sinh viên quen thuộc.

Trần Thị Thức, vợ Đoàn Viết Hoạt làm Phó TTK ngoại vụ, Đỗ Quý Toàn, Phó TTK kế hoạch, Đoàn Viết Hoạt, Trưởng ban đôn kiểm và một lô nhô các anh chị em sinh viên khác như Hà Dương Thị Quyên, vợ anh Đỗ Quý Toàn, Đỗ Anh Tài, Trần Đại Lộc, Hà Tường Cát, Đỗ Thị Văn, v.v…

Cũng theo lời chị Trần Thị Thức, cũng may là nhờ tham gia vào ban tổ chức chương trình hè này mới lấy được anh Đoàn Viết Hoạt. Vui hỉ.(45)

Tôi nghĩ rằng, trong mỗi trường Trung học, chỉ cần một đến hai giáo sư trong các chương trình CPS, các sinh viên trong chương trình hè 65, trong các đoàn sinh viên Thiện chí bỏ toàn thời gian lo cho các sinh hoạt giới trẻ như ca hát, cắm trại, sinh hoạt văn nghệ, thể thao, sinh hoạt báo chí v.v... nhờ đó đào luyện trí năng, thể năng, tinh thần trách nhiệm v.v... Cả sinh hoạt học đường sẽ dấy lên, năng động hơn và tạo một hành trang cho tuổi trẻ vào đời.

Đã Không có được như thế, đã không ai lo cho tương lai của học sinh miền Nam.

Nếu ở một nước như nước Mỹ thì Đỗ Ngọc Yến hay bất cứ ai khác trong cái đám giáo sư ấy như Lê Đình Điểu, Hồ Công Hưng, Đỗ Quý Toàn phải làm Bộ Trưởng giáo dục mới phải.

Đã hẳn, những anh em này không phải là thánh thần gì, cũng là con người với những khuyết tật. Nhưng ít ra họ là những người thanh niên trí thức trẻ biết dấn thân, nhập cuộc, thấm nhuần tinh thần xã hội.

Điều mà đám quan chức chính phủ từ thời đệ nhất Cộng Hòa đã không có được những người như thế. Những chương trình ấp chiến lược hay Khu trù mật thời đệ nhất công hòa không phải là không tốt, nhưng chỉ vì thiếu vốn người, thiêu những người thanh niên thiện chí dám lo cho dân và vì dân.

Quan chức tham ô thì dân sẽ ngảnh mặt đi và nước sẽ mất. Không mất trước cũng mất sau.

Cứ giả dụ rằng các chương trình phát triển như quận 8 được nhân lên 100 lần tại toàn thể các tỉnh miền Nam mà các Quận trưởng, tỉnh trưởng không phải là những Trung Tá, Đại Tá mà là những chuyên viên về hành chánh tài chánh và quản tri và các giáo sư trông lo về giáo dục. Quân đội đã không phải tốn xương máu đến như thế? Lúc ấy dân đứng về phía chính quyền, vì biết đấy là một chính quyền được đại diện bởi nhừng người biết lo cho dân?

Chính quyền Nguyễn Văn Thiệu là một chính quyền đã không lo cho dân, không cần biết đến dân, không bao giờ nghĩ đến giới trẻ, làm sao thắng được Cộng Sản? Trong những năm tháng ấy, tôi không hề thấy ông Thiệu biểu tỏ dù là một cử chỉ nhỏ nào ông là một nhà lãnh đạo thương dân. Ngay cả cái bề ngoài trình diễn, ông cũng không có được.

Theo ông Ngân, 90% thời gian, ông Thiệu đùng thì giờ để đối phó với Mỹ. Nhưng còn 10% thì giờ ít ỏi kia ông để làm gì? Để phó với Hạ viện, để làm giàu, để tham nhũng, để đi chơi?

Xin ông vài phút nghĩ đến giới trẻ có được không?

Ông phụ tá Ngân có biện hộ gì cũng vô ích, bởi vì ông ấy chỉ làm việc cho nguời Mỹ, vì người Mỹ, đêm ngày chỉ lo sợ người Mỹ và chưa bao giờ biết lo sợ vì mất lòng dân? Nếu chúng ta thật sự có một chính quyền biết lo cho dân qua đại diện là những giới thanh niên thiện chí, giúp dân xây dựng một đời sống mới, lo gì thắng lợi không về phía ta?

Làm được như vậy thì những thành phần như Dương Văn Ba, Hồ Ngọc Nhuận làm gì còn đất dụng võ? Và ngoài miền Trung, những Nguyễn Đắc Xuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường trở thành những con rối, những con bài tẩy sất của Cộng Sản? Để cho ngày hôm nay, họ ngửng mặt lên và thách thức? Thử hỏi từng người trong bọn họ, ngoài chuyện khuấy động, họ đã làm được một công việc dù nhỏ bé đi nữa cho miền Nam?

Tuổi trẻ của họ là những ngày tháng vọng động buồn thiu, vong thân vào những phiêu lưu chính trị làm viên gạch lát đường cho Cộng Sản. Và nếu họ coi đó là những trang bị hành trang vào đời của họ với mùi lựu đạn cay, vòng rào thép gai thì tôi không có gì để nói nữa.

Họ đã tiếp tay lật đổ một chế độ mà họ cho là tồi tệ để rồi góp phần tiếp tay xây dựng một chế độ tồi tệ hơn thế nữa.

Đối với những sinh viên phản chiến hay thành phần thứ ba, hay khuynh tả. Thái độ của họ đôi khi họ cái nhìn khinh khi và nghĩ rằng chỉ họ mời có cái nhìn viễn kiến, nhìn xa thấy rộng. Và rằng những mục tiêu tranh đấu của họ là đang làm chuyện lớn, chuyện liên quan đến số mạng đất nước.

Các anh chị em sinh viên lên đường không phải là không biết điều ấy. Biết rõ nữa là khác. Nhưng thường họ chọn lựa thái độ im lặng không trả lời. Nhiều tiếng thị phi gán ghép cho những sinh hoạt xã hội là do Mỹ tài trợ, ăn tiền qua trung gian nhóm IVS. Xin trích dẫn thư của anh Đoàn Thanh Liêm như sau:” Quận 8 là do sự đóng góp của nhiều nguồn đào tạo, tập dượt thực hành và đã từng chung nhau sinh hoạt công tác với nhau cả 10-15 năm trước. Cho nên phải coi quận 8 là một bộ phận của cả một phong trào sinh viên nhập cuộc, dấn thân vào công việc phục vụ xã hội. Act concretely hơn là nói, thảo luận hay show up. Lại cứ để cho những người thích lo chuyện đại sự cả một quốc gia, làm cách mạng chứ không làm chuyện cải lương lẩm cẩm. Do vậy mà có sự khinh miệt chê bai là các anh em trong chương trình Công tác Hè, Thanh niên Thiện Chí, Chương trình quận 8 là nhận tiền của CIA. Nhưng anh em quận 8 thì không bao giờ cải chính phân bua, giải thích điều gì cả.

Làm việc với nhân dân ở địa phương ngày đêm, 7 ngày/ một tuần lễ rồi, đủ mệt mỏi rồi, còn hơi đâu mà chú ý đến cái kiểu thắc mắc như thế nữa. (46)

Một vài dòng của anh Đoàn Thanh Liêm viết ra nghĩ cũng đủ rồi. Nói thêm nữa là thừa.

Phần tôi dứt khoát và rõ ràng:

Hai mươi năm tuổi trẻ miền Nam, tôi nguyện đứng về phía những người trẻ tuổi Lên Đường, thay vì xuống đường cho dù hôm nay làm kẻ xa quê hương.

Hết

Copyright © 2006 DCVOnline