Nguyễn An quê
vùng Hà Đông, từ nhỏ đã nổi tiếng thần đồng và có biệt tài về kiến trúc. Ông
không những có công thiết kế, chỉ huy xây dựng cổ thành Bắc Kinh mà còn có tài
trong các công trình trị thủy sông Hoàng Hà (Trung Quốc).
Chưa đầy 16 tuổi, ông đã tham gia các hiệp thợ xây dựng các công trình kiến trúc
tuyệt tác" cung vua Trần. Khối óc thông minh và bàn tay tài hoa tuyệt vời của
Nguyễn An đã lọt vào mắt Trương Phụ khi hắn chọn bắt những người Việt Nam có tài
khéo nghệ tinh đem về dâng vua Minh (Trung Quốc). Minh Thành Tổ thấy Nguyễn An
giỏi tính toán, có biệt tài về kiến trúc lại cương trực, liêm khiết hiếm thấy
nên đã giao cho ông chức thái giám.
Thành Bắc Kinh xây dựng từ thời nhà Nguyên. Vua Minh thấy quá nhỏ hẹp lại chưa
vừa ý. Năm 1437 vua Minh giao cho bộ công xây dựng lại. Viên công bộ thị lang là
Thái Tin xin 18 vạn dân phu biết nghề "và tốn phí về vật liệu không biết bao
nhiêu mà kể". Vua thấy vậy ủy cho quan thái giám Nguyễn An làm tổng đốc công (tổng
công trình sư) xây dựng lại thành Bắc Kinh.
Sách Kinh thành ký thắng của Dương Sĩ Kỳ viết về việc xây dựng thành Bắc Kinh
hồi ấy nói rõ: "Nguyễn An tự tay vạch kiểu, thành hình là lập được thế, mắt ngắm
là nghĩ ra cách làm, tất cả đều đúng với quy chế. Bộ công và các thợ thuyền đành
chịu khoanh tay, bái phục, nghe ông chỉ bảo, sai khiến, thật là người đại tài,
xuất chúng". Điều đó có nghĩa là từ vẽ đồ án, thiết kế, đào luyện thợ cho các
hạng mục công trình đến chỉ đạo thi công đều do Nguyễn An phụ trách. Việc xây
dựng lại thành Bắc Kinh gồm các công trình sau: "Nội thành xây dựng hai cung, ba
điện, năm phủ, sáu bộ và các công thự các ty. Ngoại thành có cửa Chính Dương có
một chính lâu, ba gian nguyệt thanh lâu: cửa Sùng Văn, cửa Tuyên Vũ, cửa Triệu
Dương, cửa Phụ Thành, cửa Đồng Trực, Tây Trực và cửa Đức Thắng, mỗi cửa có một
chính lâu và một nguyệt thanh lâu. Ngoài các cửa đều dựng một cái bi lâu. Góc
thành phía tây dựng một giác lâu. Cùng với các công trình xây dựng ấy còn phải
đào một hệ thống hào xây gạch thoát nước, làm chín chiếc cầu đá qua hào dẫn vào
thành. Khối lượng công việc cực lớn và phức tạp ấy đòi hỏi người tổng công trình
sư chẳng những phải có tài về chuyên môn mà phải có tài tổ chức chỉ đạo. Bộ công
xin 18 vạn thợ là dễ hiểu. Vậy mà, bằng sự tính toán của mình, Nguyễn An chỉ xin
một vạn binh đang có mặt ở kinh sư lúc đó và chỉ làm trong ba năm chứ không năm
năm như bộ công yêu cầu. Điều đó khiến cho triều đình nhà Minh sửng sốt, không
ít người tỏ ra nghi ngờ. Song, bằng việc chỉ đạo chính xác, khoa học, toàn bộ
công trình kiến trúc đồ sộ ấy đã được hoàn thành trong hơn hai năm. Vua Minh xem
Nguyễn An như một "kỳ nhân", thưởng cho 50 lạng vàng và nhiều vóc nhiễu quý.
Nguyễn An không chỉ là nhà kiến trúc đại tài, có công thiết kế, chỉ huy xây dựng
cổ thành Bắc Kinh mà còn là người có tài đóng góp trong các công trình trị thủy
sông Hoàng Hà. Những trận lụt lớn vào các năm 1444, 1445, vua Minh đều đặc phái
Nguyễn An đến những nơi xung yếu nhất chỉ huy việc hàn khẩu, để lại tấm gương
lao động quên mình trong lòng hàng triệu người dân Trung Quốc. Trận lụt lớn năm
1456, đê sông Hoàng Hà ở vùng Trương Thụ (Sơn Đông) bị vỡ, hàn khẩu mãi không
được, vua Minh lại phái Nguyễn An đi, chẳng may ông bị bệnh và mất dọc đường.
Trước khi mất, Nguyễn An trăng trối: Đem toàn bộ của cải của ông không phải để
xây lăng như những người có công thời ấy thường làm, mà là đem phát chẩn cho dân
bị lụt ở những nơi Nguyễn An đang đi mà chưa tới.
Tiến sĩ sử học Quỳnh Cư