Vĩnh Biệt ‘Ông Khai Trí’
Nguyễn Thụy Long

Tang lễ ông Khai Trí.

Ông Khai Trí, đă ra đi vĩnh viễn, đành bỏ lại bao nhiêu công việc dang dở mà ông dự định. Oâng đă cống hiến cuộc đời ḿnh cho sự nghiệp văn hoá Việt Nam, người ta biết cái tên Khai Trí trước khi Việt Nam chia đôi đất nước.
Ông Khai Trí, Nguyễn Hùng Trương, sinh năm 1926 tại Thủ Đức Gia Định, mất hồi 5 giờ 15 ngày 11 tháng 3 năm 2005, tức ngày mồng 2 tháng 2 năm Aát DaÄu, thọ 80 tuổi. Sau hai tuần nằm bệnh viện. Oâng mất đi do sức già lực kiệt, nhiều năm ông cố gắng tranh đấu để xin lại hiệu sách vĩ đại của ông sau khi bị nhà nước Việt Nam Xă Hội Chủ Nghĩa tịch thu, sau đợt cải tạo văn hoá 1976 tại Sài G̣n. Tiệm sách của ông tại đường Lê Lợi mang tên Khai Trí bị nhà nước quản lư, nay mang tên Phahasa của nhà nước. Thuở đó, sau khi các sĩ quan chế độ Việt Nam Cộng Hoà bị đi cải tạo trước, đến lượt những văn nghệ sĩ bị bắt, tác phẩm thiêu đốt và họ đều bị coi là kẻ có tội, đương nhiên bị bôi nhọ, kết tội họ là Biệt Kích Văn Nghệ.
Oâng Khai Trí cũng bị coi là tội phạm, liệt vào hàng văn nghệ sĩ và bị bỏ tù, v́ người chiến thắng cho ông là người kinh doanh và phát triển cái văn hóa đồi trụy. Những người đă từng sống ở miền Nam trước giải phóng, ai cũng biết đến ông. Gọi là ông Khai Trí mà quên cái tên cúng cơm của ông là Nguyễn Hùng Trương, ông làm được nhiều công việc lợi ích cho văn hoá Việt Nam, cả đời ông đam mê công việc ấy. Và ông quen biết rất nhiều văn nghệ sĩ ở miền Nam, kể cả những văn nghệ sĩ Bắc di cư 1954. Nhiều vị học giả, nhiều nhà văn nhà thơ, tất cả đều quí mến ông. Có vị nói với tôi"ông Khai Trí không khen được th́ thôi, chớ có ǵ đâu để mà nói xấu, để chê bai". Đúng vậy, ông Khai Trí là ngưới làm sách, làm văn hoá, kinh doanh mặt hàng ấy, nhưng không thể coi ông là hàng "đầu nậu" xuất bản sách, trái lại rất trân trọng, v́ tư cách của ông, con người vừa khiêm nhượng vừa tốt lành của ông.
Tôi thuộc hàng hậu sinh, khi biết thành phố Sài G̣n th́ tôi cũng biết đến nhà sách Khai Trí rồi, những năm đầu trung học tôi đă đến hiệâu sách của ông ở đường Bonard (Lê Lợi) để mua sách, sau này tôi c̣n mua bao nhiêu sách ở đó, loại sách học làm người của nhiều tác giả do ông xuất bản. Khi đó ở Sài g̣n có vài hiệu sách nữa, cũng nổi tiếng, như Portail (Xuân Thu) ở passage Eden, đường Bonard-Catinat (Lê Lợi-Tự Do) nhưng không nổi tiếng bằng Khai Trí. Hiệu sách Khai Trí thuở đó c̣n là căn nhà trệt, sách bầy trên giá suốt từ ngoài vào trong, tha hồ mà chọn. Ngày c̣n đi học, tôi thường xuyên đến hiệu sách Khai Trí, có tiền th́ mua, chưa có tiền th́ đến hiệu sách của ông săm soi quyển sách mà ḿnh ham thích, lật ít tờ ra đọc, xem rồi để nó vào chỗ cũ, và mơ ước làm sao ḿnh có được nó .
Hiệu sách Khai Trí sau này lên lầu, dựng đến mấy tầng lầu, có những cô bán hàng sách mặc áo xanh lam phục vụ khác hàng. Những cuốn sách mua rồi ra quầy tính tiền, phong bên ngoài tờ giấy màu vàng in tên hiệu nhà sách Khai Trí, như từ thuở nào đến giờ. Có lần chính phủ Ư có mời ông sang Ư triển lăm sách, và ông được đánh giá cao.
Ngoài việc xuất bản sách, ông Khai Trí c̣n chủ trương in một tuần báo Thiếu Nhi, giao cho nhà văn Nhật Tiến trông coi, tờ tuần báo thiếu nhi nội dung rất lành mạnh, rồi tập san Sử Điạ do Nguyễn Nhă trông coi, toàn là những sách báo bổ ích thời ấy. Ông Khai Trí lại ra tay giúp đỡ nhiều anh em văn nghệ sĩ gặp hoàn cảnh khó khăn, mua tác phẩm của họ, tuy chưa in c̣n để đấy nhưng ông vẫn trả tiền đầy đủ không thiếu một xu. Ngoài ra ông tài trợ cho nhiều tờ báo hồi đó ở Sài g̣n. Tôi không biết nhiều, nhưng tôi biết về tờ báo Sống của Chu Tử, cũng có sự góp sức về mặt tiền bạc.
Cách nay chừng mười năm, ngày 30 tháng 4 tôi gặp ông Khai Trí đến thắp nhang và dự bữa giỗ ông Chu Tử ở nhà Chu vị Thuỷ và Đằng Giao, như hằng năm chúng tôi gặp nhau vào ngày ấy. Tôi hỏi lại ông Khai Trí về việc đó, ông khẳng định:
-Đúng đó, anh Chu Tử muốn làm một tờ nhật báo, anh bán bản quyền quyển tiểu thuyết Yêu rất nổi tiếng của anh để lấy tiền làm báo, cho lớp anh em kư giả trẻ có nơi làm việc. Một số tiền lớn, tôi hứa với anh Chu Tử lo thêm khi báo cần đến tiền bạc, và tôi đă làm được việc đó.
Tôi là nhà báo làm việc với tờ báo Sống của ông Chu Tử, qua bao nhiêu thăng trầm từ ngày đầu đến ngày cuối, tôi biết chuyện đó, nhưng cũng hỏi lại ông Khai Trí, để ông khẳng định. Tôi tin ông và lúc nào cũng tin ông vữơng chắc hơn cho điều hiểu biết về chuyện ǵ đó c̣n lờ mờ trong tôi. Khoảng ba năm nay tôi không gặp mặt ông Khai Trí tại những bữa giỗ nhà ông Chu Tử, những anh em bạn già vắng bóng dần trong bữa giỗ ấy, v́ bệnh hoạn, sức khoẻ suy yếu hoặc "dạo chơi miền tiên cảnh". Ông Khai Trí th́ tôi biết ông sức khoẻ suy yếu rồi. Sau khi ông ở Mỹ về Việt Nam và chấp nhận hồi tịch để được lấy lại nhà sách Khai Trí của ông. Số sách báo quí giá Việt Nam ông mang từ Mỹ về bị nhà nước làm khó dễ, đ̣i lấy, đ̣i đốt khiến ông phải làm không biết bao nhiêu đơn từ, có thể có chạy chọt nữa, nhưng số sách được trả lại là những sách không mấy có giá trị, thí dụ như cuốn sách dậy người ta nghề chụp ảnh, c̣n báo Loa xuất bản ở Hà Nội, từ số đầu đến số cuối rất có giá trị về mặt văn chương cũng như lịch sử th́ bị tịch thu, nếu không nói là bị lên án phản động, doạ sẽ bị đốt, bị tiêu huỷ đi. Bao nhiêu lần tôi đi qua đường Lê Lợi, tôi nh́n thấy ông Khai Trí buồn bă đứng ở góc đường đóù, nh́n sang hiệu sách cũ của ḿnh. Mang tên mới là Phahasa. Một lần khác, cũng trong bữa giỗ ông Chu Tử, tôi hỏi ông Khai Trí về việc xin lại nhà sách Khai Trí đến đâu rồi?
Oâng cười chua chát :
-Phải đến năm 3000 th́ may ra….
Ngày ông bị bắt, bị bỏ tù bao nhiêu bài báo nói xấu ông, kết tội ông c̣n dấu bao nhiêu kho sách Ngụy, không thành thật khai báo. Chuyện thế thái nhân t́nh lúc ông gặp hoạn nạn, những kẻ trước đây từng chịu ơn ông, tố cáo ông bao nhiêu là tội kể cả những điều không có để lập công.
Buổi lễ tang ông Khai Trí, tại nhà ông đường Xô Viết Nghệ Tĩnh ( Phan thanh Gỉan cũ) tôi gặp nhiều bạn bè của ông, những người thuộc chế độ Sàig̣n cũ đến thắp cho ông những nén nhang và chia xẻ sự thương tiếc với gia đ́nh ông. Cái h́nh ông cười toe toét đặt trên áo quan, như tôi đă từng thấy ông thuở sinh tiền. Tôi gặp cụ nhà văn Toan Aùnh, tác giả của hơn một trăm đầu sách viết về phong tục Việt Nam do ông Khai Trí in xuất bản cũng có mặt. Cụ Toan Aùnh năm nay đă 91 tuổi cũng chống gậy đến thắp nhang tiễn biệt ông.
Trên tờ cáo phó ghi chữ động quan hồi 6 giờ sáng ngày 14 tháng 3 năm 2005, tức (ngày mồng 5 tháng Hai năm Aùt Dậu ). Xác thân ông sẽ hoả thiêu ở B́nh Dương, xương cốt mang vào chùa nào đó nghe kinh siêu thoát. Tin cuối cùng mà tôi mới nhận được không hoả táng ông nữa, di quan về đất nhà quận 9 mai táng, có lẽ con cháu muốn ông có một nấm mồ.
Tôi nhớ măi dáng ông Khai Trí đứng nh́n lên hiệu sách cũ của ḿnh và câu nói chán nản của ông, năm 3000 th́ người ta trả lại cho ông nhà sách Khai Trí. Sao mà chua chát thế cho ông Khai Trí Nguyễn Hùng Trương, cả một đời chỉ có một đam mê là làm văn hóa, giữ ǵn cái hay, cái đẹp cho thế hệ mai sau .
Xin chia buồn cùng gia đ́nh ông.

 

Một người mê sách

Người Sài G̣n thường gọi ông là ông Khai Trí v́ ông là chủ nhà sách Khai Trí, nhà xuất bản lớn nhất Sài G̣n trước năm 1975. Tên thật của ông là Nguyễn Văn Trương, bút hiệu Nguyễn Hùng Trương. Ông là người say mê sách hiếm có, quư sách đôi khi c̣n hơn tính mạng của ông. Đến khi ngă bệnh, nằm hôn mê mà miệng ông lúc nào cũng nhắc đến sách! Ông vừa qua đời ngày 11-3-2005, thọ 79 tuổi.

Ông Khai Trí là một tấm gương sáng về khởi nghiệp, xuất thân từ nhà nghèo ở Thủ Đức, tỉnh Gia Định, tự thân lập thân bằng hai bàn tay trắng.

Chủ ăn khoai lang, nhân viên ăn phở

Hồi nhỏ đi học, ông thường nhịn ăn sáng, lấy tiền mẹ cho đi mua sách báo đọc. Ông thích những sách mở mang kiến thức, sách học làm người. Đến khi giàu có, nhiều bữa ăn sáng, ông chỉ ăn vài củ khoai lang, trong khi nhân viên của ông lại thích ăn phở! Các con của ông cũng chỉ cho học trường Việt b́nh thường ở Việt Nam, chứ không cho học trường Tây, đi Tây du học như những nhà giàu khác!

Trước năm 1975, ông có cơ nghiệp rất lớn. Ngoài hiệu sách lớn nhất miền Nam và cả Đông Dương là hiệu sách Khai Trí, 60 - 62 đường Lê Lợi tức Bonard cũ, ông c̣n là giám đốc nhà xuất bản lớn với hàng trăm đầu sách có giá trị cùng nhà in lớn (đường Chi Lăng, Gia Định) và hàng chục kho chứa sách hàng triệu cuốn tại đường Lê Lợi, Pasteur, Công Lư (Nam Kỳ Khởi Nghĩa), Nguyễn Minh Chiếu (Nguyễn Trọng Tuyển)...

Người khai phá

Nhớ lại từ thập niên 40 trở về trước, cả Nam Bộ mới có 2 trường trung học bậc tú tài dành cho người Việt là trường Petrus Kư dành cho con trai và Áo Tím dành cho con gái ở Sài G̣n và hai trường trung học chỉ học đến lớp đệ tứ (lớp 9) ở Cần Thơ và Mỹ Tho. Ngoài ra c̣n có trường trung học tư là trường Lê Ba Cang và trường Nguyễn Văn Khuê ở Sài G̣n. Trường Trung học Chasseloup Laubat (nay là Trường Lê Quư Đôn) dành cho con em người Pháp hay người có quốc tịch Pháp.

Số người đọc sách, nhất là sách về kiến thức, không nhiều, mới thấy công lao của ông trong việc khai trí. Hiệu sách tương đối quy mô lớn ở Sài G̣n chỉ có 2 nhà sách Pháp chuyên bán sách Pháp là Albert Portail và Ardin đều tọa lạc ở đường Catinat (Đồng Khởi). Nhà sách Việt Nam chỉ có mấy nhà rất nhỏ vừa bán sách báo vừa bán thuốc cao đơn hoàn tán. Sách chỉ để trong tủ kính. V́ thế, việc nâng cao dân trí, phổ biến tri thức từ thập niên 50 cho người Việt là bức xúc, tâm huyết của ông! Ông là một trong những người khai phá, đi tiên phong.

Bắt đầu bằng nghề mua bán sách cũ

Ông bắt đầu nghề bằng việc mua bán sách cũ có giá trị của những người Pháp về nước bán lại và đặt mua sách quư từ bên Pháp gửi về bán cho các nhà sách ở Sài G̣n, kể cả nhà sách lớn của Pháp, các quán sách báo ở lề đường hay những người bán sách báo dạo cho người nước ngoài ở mấy nhà hàng như Continental, Majestic. Ông xây dựng nhà sách người Việt có quy mô lớn đầu tiên và sau lớn hơn cả những nhà sách của người Pháp ở Sài G̣n hay cả Đông Dương theo cung cách mới, có kệ trưng bày sách để dễ dàng tự lựa chọn, kể cả đọc sách không tốn tiền cũng không sao!

In những sách có giá trị, dù bán chậm

Đến khi vào nghề xuất bản, ông cũng thích xuất bản những sách có giá trị. Tuy bán chậm và có khi chỉ bán nhiều và bán hết tại hiệu sách của ông. Chính v́ vậy mà ông cần nhiều kho chứa sách. Chưa có một nhà xuất bản nào có được nhiều kho như thế.

Ông đă giúp rất nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu trước 1975 bằng cách mua những bản thảo sách có giá trị mà lại khó bán hay chưa có thể xuất bản ngay được. Có khi là h́nh thức giúp đỡ, bằng thể thức ứng tiền trước cho nhà văn. Ông là người bảo trợ cho Tập san sử địa (1966-1975) rất có giá trị do một nhóm giáo sư, sinh viên Trường Đại học Sư Phạm Sài G̣n chủ trương, do ông Nguyễn Nhă làm chủ nhiệm. Ông c̣n là chủ nhiệm báo Thiếu Nhi và xuất bản khoảng 300 đầu sách về thiếu nhi, nhi đồng.

Nhiều người yêu sách, yêu thơ, yêu văn, nhất là giới văn nghệ sĩ rất thương tiếc ông Khai Trí, một người rất hào hiệp đối với văn nghệ sĩ!

Ts Nguyễn Nhă(Người Lao Động)