|
Đạo Hiếu Trong Thi Ca Thanh Trí Cao Trích Trung Tâm Việt Ngữ
(Thượng Tọa Thích Quảng Thanh với bút hiệu Thanh Trí Cao, tác giả hai thi phẩm "Trăng Ngủ Trong Mây" & "Trên Ḍng Tử Sinh". Ngoài những công việc quan trọng trong lănh vực tôn giáo, nhà thơ Thanh Trí Cao c̣n là nghệ sĩ đa dạng về hội họa, cắm hoa, cấu trúc non bộ... đang xúc tiến công việc thực hiện Pḥng Triển Lăm Văn Hóa Nghệ Thuật để góp phần vào việc bảo tồn Văn Hóa Việt Nam. Bài Đạo Hiếu Trong Thi Ca được nhà thơ Thanh Trí Cao tŕnh bày trong Khóa Huấn Luyện & Tu Nghiệp Sư Phạm vào tháng 8-2001 tại Đại Học Long Beach - Ban Biên Tập TVMY)
"Anh và tôi bắt đầu từ mẹ Sữa ngọt ngào nuôi nấng yêu thương Bàn tay mẹ nhiệm mầu đến thế Mẹ hy sinh cao cả phi thường "
Nói đến đạo hiếu tiềm ẩn trong thi ca Việt Nam thật phong phú kỳ diệu. Đâu là sự bắt đầu và chấm dứt? chúng ta không thể đo lường được bằng sự hiểu biết thường t́nh. Cảm nhận t́nh mẹ, cha bằng một tâm hồn trong sáng thanh cao, người ấy sẽ trưởng thành và tiếp nối truyền thống yêu thương một cách hănh diện. Cho dù có văn minh vượt bậc đến đâu nếu tự ḿnh chối bỏ đặc tính đạo hiếu người ấy trở nên máy móc hành động. Những sản phẩm thiếu t́nh người sẽ không có đủ hấp lực cho từng thế hệ mai sau khôn lớn, đó là ư thức truyền thống hiếu đạo rất Đông phương.
Đời sống được nâng cao bằng kiến thức và trí tuệ, đó là một đời sống tiêu biểu nặng tính giáo dục của gia đ́nh, học đường và tôn giáo. Công cha nghĩa mẹ t́nh cảm ấy rất thiêng liêng phải được giáo dục có truyền thống. Nơi học đường, thiết tưởng nên nâng cao tinh thần đức dục hơn các môn học mới đúng nghĩa một nền giáo dục nhân bản khả kính, khả ái. Ngày nay, thực trạng bạo động nơi học đường làm cho các nhà giáo dục đạo đức, các bậc lănh đạo tôn giáo quan ngại chuyện lâu dài đối với tuổi thanh-thiếu niên.
Một đất nước văn minh như Hoa Kỳ, tiện nghi vật chất dư thừa, tuy nhiên đức dục thiếu sựï quan tâm làm cho các bậc phụ huynh âu lo sợ hăi con em của ḿnh sa vào con đường không được lành mạnh. Một mặt lo sinh kế cho gia đ́nh, một mặt lo chăm sóc con cái khi đến trường hay lúc ra về quả thật cực nhọc vô vàn. Nếu ai đó có con em hư hỏng bước vào đường nghiện ngập x́ ke, ma túy. Chao ôi! khổ tâm biết chừng nào? Các bậc phụ huynh lúc nào cũng quan tâm đến con cái và đặt niềm hy vọng, nhưng khổ nỗi có những kẻ chuyên môn ŕnh rập và đầu độc tuổi thiếu niên trở thành người bất chấp luật pháp xă hội. Trong xă hội có đầy dẫy sự mâu thuẫn kiếp đảm, thế cho nên những ai hằng quan tâm đến một nền giáo dục lành mạnh tốt đẹp phải có nhiều sáng kiến và thích ứng với hoàn cảnh thực tại. Trong mọi nỗ lực cao quư đáng kể, chúng ta phải ghi nhận và vinh danh những thầy, cô giáo của các trung tâm Việt ngữ khắp nơi trên thế giới, nói riêng là Hoa Kỳ. Một nhà giáo thiện nguyện yêu nghề, một việc làm khá phi thường trong xă hội tại Hoa Kỳ. Một nền giáo dục hướng về nguồn cội không được trả lương xứng đáng thế mà vẫn vui ḷng chấp nhận vượt bao khó khăn chỉ v́ các thế hệ tương lai. Đáng khâm phục! từ ư thức trách nhiệm chung, chúng ta nên hỗ trợ tối đa cho một đường hướng giáo dục về nguồn của các Trung Tâm Việt Ngữ.
Theo tôi, có lẽ từ nền tảng giáo dục học đường cho nên trong thi ca vẫn giữ ǵn được những nét đẹp tuyệt vời như câu: “Công cha như núi thái sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra Một ḷng thời mẹ kính cha Cho tṛn chữ hiếu mới là đạo con”.
Bốn câu thơ trên đây rất xưa như những đền đài cổ kính, nhưng lúc nào cũng mới, cần lập lại để nhắc nhở chúng ta hằng tư duy và gặm nhấm. C̣n nữa: “Lên non mới biết non cao Nuôi con mới biết công lao mẫu từ” “C̣n cha c̣n mẹ là hơn Mất cha, mất mẹ như đờn đứt dây” “Một đời gánh nắng, gánh mưa Ṃn vai đời mẹ vẫn chưa yên ḷng” “Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo nhường con” T́nh mẹ luôn luôn là như vậy các bạn ạ!.
Tôi thường khảo cứu các tôn giáo, hầu như tôn giáo nào cũng khích lệ con người kính trọng và phụng dưỡng cha-mẹ khi tuổi già nua. Đừng bao giờ để cha- mẹ cô đơn khi tuổi già sức yếu v́ cha- mẹ đă hiến tặng cho con quá nhiều. Ngạn ngữ Việt Nam có câu: “Mẹ nuôi con như biển hồ lai láng Con nuôi mẹ tính tháng tính ngày”
Rồi một lúc nào đó làm lữ khách, ta bơ vơ giữa chợ đời có đầy dẫy sự thử thách đối với thân phận kiếp người, chừng ấy ta sẽ thấy cô đơn và cần có một chút t́nh thương yêu của mẹ để sưởi ấm cuộc đời. “Chiều chiều ra đứng ngơ sau Trông về quê mẹ ruộït đau chín chiều”
Bi ai hơn thế nữa, người xưa đă nhắn nhủ: “Phụ mẫu t́nh thâm chung hữu biệt Phu thê nghĩa trọng giă phân ly Càn khôn số tận, t́nh nan tận Giang Hán lưu càn lệ bất càn”
Bốn câu này xin để nguyên vẹn âm điệu để chúng ta cảm nhận được cái thâm thúy ân đức cha- mẹ hơn là dịch nghĩa. Chúng ta hăy dành những giây phút trầm lặng để quán thông ngôn ngữ, và hiểu rằng ngôn ngữ ø đích thực là phương tiện dẫn dắt chúng ta hội nhập vào thế giới siêu nhiên t́nh mẹ. Nếu ai đó đă mất mẹ, mùa Vu Lan lại về cài lên trái tim ḿnh một đóa hồng trắng để tưởng nhớ mẹ và đọc bốn câu thơ: “Đây chén cơm đầy nặng ước mong Mẹ ơi! đây ngọc với đây ḷng Đây t́nh c̣n đọng trong tha thiết Ân nghĩa sinh thành trả chưa xong”
Âm hưởng xưa cổ c̣n nhiều vô vàn hơn nữa, trong phạm vi bài này không thể nào trích dẫn hết được những nét đặc thù mà thi ca nhân gian mô tả t́nh mẹ – cha đối với con cái. Đối với người Việt Nam, cuộc sống đồng áng quê mùa họ nghèo vật chất, song rất giầu t́nh cảm, nhất là thi ca. Họ đối đáp với nhau bằng câu hát, câu ḥ rất ư thâm thúy kỳ lạ. Ngàn xưa cho đến ngàn sau thi ca Việt Nam được tồn tại trong ḷng dân tộc bất cứ hoàn cảnh thế nào và ở đâu. Mẹ tôi như một buồng cau Đời sống nghèo khó nhưng giầu sắc hương Mẹ tôi như áng văn chương Chảy dài bất tận – yêu thương vô vàn T́nh mẹ như thể không gian Không ai đo được dọc ngang bốn chiều
Nói đến chữ hiếu, chúng ta không thể đo lường được bằng ngôn ngữ mà chỉ biết dùng ngôn ngữ để ca ngợi tính chất yêu thương. Kho tàng ngôn ngữ thi ca Việt Nam tự tồn với sự thăng trầm vinh nhục của dân tộc, lắm lúc h́nh thức có biến thể để thích ứng hoàn cảnh, nhưng chất liệu t́nh người Việt Nam vẫn tiềm tàng nét đẹp riêng.
Ngày nay thời đại văn minh, người Việt tiếp cận các nền văn hóa khắp thế giới, thi ca Việt Nam trở nên quan trọng hơn bởi lẽ người ly hương nào cũng thương nhớ cội nguồn –phải không các bạn? Xa quê hương nhớ mẹ hiền! Chỉ có những ai xa cha, mẹ làm khách ly hương mới thấm thía nỗi niềm thương nhớ vô bờ đối với bậc sinh thành. Nếu có ai đó vô t́nh hỏi anh có đạo nào chưa? -Tôi sẵn sàng trả lời: Tôi đă có đạo hiếu. Thiết nghĩ, từ buổi sơ khai người Việt Nam lúc ấy chưa có tôn giáo du nhập, tổ tiên ông bà chúng ta lấy chữ hiếu làm đầu và tôn thờ kính ngưỡng. Đạo hiếu là đạo tự nhiên của con người không cần phải đặt vấn đề cương lĩnh hay giáo điều chi hết. Bởi v́ trước khi con người chọn một tôn giáo và được gọi là ḿnh có đạo, họ đă có đạo hiếu. Thờ kính tổ tiên ông bà theo một truyền thống thừa kế, tế tự nét đẹp ấy đă ăn sâu trong ḍng văn hóa Việt Nam đáng hănh diện lắm chứ. Người xưa có câu: “Có hạnh nào đẹp hơn hạnh hiếu Không thể lường cần có bao nhiêu Ân cha- mẹ ví như biển cả Ḷng mẹ tôi đẹp nhất thương yêu”
H́nh ảnh cha-mẹ hương vị ấy đă tràn đầy trong thi ca cổ kim ḥa điệu. Bởi v́ mẹ thương con không lấy ǵ so sánh được, tuy rằng có một số trường hợp ngoại lệ nào đó người mẹ can đảm xé ruột, xé gan phải đành xa con. Chúng ta thử liên tưởng thời kỳ chiến tranh tàn khốc, h́nh ảnh bà mẹ ôm con trên đôi tay chạy giặc, nhưng không biết con ḿnh đă chết tự lúc nào, khi biết được thế ấy mẹ khóc nức nở nghẹn ngào. Mẹ lúc nào cũng sẵn sàng cho con không điều kiện. Không biết bao nhiêu bà mẹ khổ v́ con cái, cho dù hoàn cảnh có thế nào đi nữa mẹ vẫn thương con, t́nh thương không giới hạn tuổi tác. Sách có câu: “Mẹ già trăm tuổi vẫn thương con tám mươi”.
Ngày nay tại Hoa Kỳ cứ mỗi độ tháng bảy mùa Vu Lan Báo Hiếu, dưới nhiều h́nh thức người Việt Nam không quên tô đậm truyền thống ghi nhớ công ơn cha mẹ. Bài hát Ḷng Mẹ trổi lên làm cho ḷng người nao nao xúc động quay về chiêm ngưỡng công ơn cha mẹ: “Ḷng mẹ bao la như biển Thái B́nh dạt dào T́nh mẹ tha thiết như ḍng suối hiền ngọt ngào...”
...Âm điệu chỉ cất lên chừng ấy cũng đủ thấy rung động xao xuyến kỳ lạ. “Mẹ già như chuối ba hương Như xôi nếp một như đường mía lau”
Ngôn ngữ âm điệu ấy giúp chúng ta cảm nhận được hương vị thiêng liêng t́nh cha, nghĩa mẹ không cần pha trộn bất cứ một thứ ǵ ngoại lệ. Hương yêu thương của cha mẹ là hương vị đặc thù nguyên chất tuyệt vời. Các bạn ạ! thi nhân có câu: “Hoàng hôn phủ trên mộ Chuông chùa nhẹ rơi rơi Tôi thấy tôi mất mẹ Như mất cả bầu trời”
Mất mẹ là mất cả bầu trời ấm êm. H́nh ảnh mẹ rất đẹp như bầu trời bao la thi vị khôn ngần. Hằng hà câu ca, tiếng hát tạ ơn sinh thành của cha- mẹ rất là êm đềm thiết tha. Người ta có thể nói trái tim của mẹ, là một trong những kỳ quan đẹp nhất của nhân loại. Bất cứ một sinh vật nào cũng đều bắt đầu từ mẹ. Thật vậy, có sinh con mới biết niềm đau của mẹ -đó là lời phát biểu của phái nữ. Xưa và nay văn nhân thi sĩ, nhạc sĩ không biết bao ngôn từ để mô tả t́nh mẹ , công cha. Bởi v́ mẹ là người khai phóng lộ tŕnh yêu thương cho mọi sự hiện hữu trong cuộc đời này. Từ đứa con rồi trở thành cha hay mẹ mới hiểu được thiên chức ấy như thế nào. “Nước mắt chảy xuôi t́nh mẫu tử Chảy theo nước mắt cuộn mồ hôi Mẹ đem cái chếát làm nên sống Nước mắt một ḍng vẫn chảy xuôi ...
Nói làm sao hết mẹ hiền ơi Công đức niềm đau lẫn tiếng cười Mẹ lấy bụi đời làm phấn sáp Che dù trời nắng đội mưa rơi ... Nguyện cầu đức Phật và danh Chúa Rủ đức từ bi xuống phước lành Mẹ sống muôn đời cùng vũ trụ Ngôi sao mẹ ngự giữa thiên đ́nh”
Những lời thơ trên, thi nhân Thanh Tịnh ông nói một cách chân thành xúc cảm từ trái tim. Bài thơ “Khói Trắng” một trong những bài thơ làm rung động ḷng người khi ai đó cất giọng ngân nga theo tiếng sáo diều hay tiếng đàn tranh. Chúng ta có thể rơi nước mắt, xao xuyến và cảm nhận ân đức cù lao của mẹ-cha. Cho dù cha mẹ không c̣n trên cơi đời này, nhưng hương vị thương yêu không thểâ chết theo ngày tháng phải không bạn? khi va chạm đến bất cứ một h́nh thức yêu thương nào đó, mặc nhiên t́nh yêu thương của mẹ - cha hiện hữu trung ḥa huyền diệïu. Nói thế để chúng ta hiểu rằng mẹ- cha là di sản yêu thương phải được bảo tồn cho sự sống. Nghĩa là sự sống nào có văn hóa, có truyền thống nhân bản không thể chối bỏ công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ đối với con cái. “Ai lấy thước đo chiều biển rộng Có biết không t́nh mẹ lớn hơn Mẹ không giống như bao huyền thoại Mẹ ngút ngàn như ngọn thái sơn”
Nhớ đến công ơn sinh thành, dưỡng dục, âm hưởng thi ca dâng lên và thôi thúc chúng ta phải làm một cái ǵ đó để bày tỏ tấm ḷng hiếu đạo. Sự thành tựu nào mà không có t́nh mẹ trong ấy bạn nhỉ! Ánh sáng và bóng tối của tâm hồn luôn luôn chuyển động theo nhịp độ tư duy. Nếu tâm hồn sáng suốt ǵn giữ hiếu đạo kính thờ cha mẹ, người ấy đáng hănh diện về ḿnh. Có lẽ đời người sợ nhất là bóng tối của ḷng ḿnh. Một tâm hồn thiếu minh mẫn chuyện ǵ sẽ xảy ra mỗi chúng ta thừa biết điều đó. Chúng ta hăy thắp sáng niềm tin tín ngưỡng bằng lư trí yêu thương để hiểu được ḿnh và giúp tha nhân. Muốn đạt đến chân -thiện –mỹ, đức hạnh vẫn là yếu tố căn bản. Người xưa có câu: “Trong đời có vô vàn hạnh, nhưng hạnh hiếu là hạnh đứng đầu.” Bậc thánh nhân, chữ hiếu canh cánh bên ḷng, chính chữ hiếu tạo cho họ một phong thái ung dung kỳ đặc mà người đời đă và đang kính phục chiêm ngưỡng. Bởi thế cho nên thi nhân có thơ: Con đốt nến soi vào bóng tối Và lắng nghe sâu thẳm không gian Tiếng của mẹ êm đềm như cũ Dù đất trời có phủ màu tang
Người Việt ly hương sống tại Hoa Kỳ đă tuần tự hội nhập vào nền văn hóa bản xứ. Mỗi năm đến ngày “Mother’s day hay Father’s day” chúng ta cũng cảm nhận được một cái ǵ đó rất đẹp. Ngày ấy đă đánh động ḷng hiếu kính của các người con. Giới truyền thông, báo chí nhân dịp ấy ca tụng t́nh mẹ, cha làm xao xuyến vô vàn. Những bài hát được cất cao âm điệu réo gọi thiết tha như nhắc nhở ai đó hăy dâng lên cha- mẹ một bông hồng. Có người thơ ngây bảo rằng: Việt Nam không có truyền thống ngày nhớ ơn cha mẹ. Chỉ có những đứa con mất gốc thiếu hiểu biết mới không cảm nhận ngày Báo Hiếu mẹ- cha mà người Việt Nam đă thôi thúc tự ngàn xưa. Ngày mẹ bao giờ cũng thiêng liêng cao cả đó mà. Bài hát “Mẹ Là Biểu Tượng Cao Siêu” đă nói lên một phần nào tinh thần hiếu đạo của những người con “... Mẹ là thủy thủ con thuyền Vượt bao sông ngạn hiểm nguy muôn trùng Mẹ như biển rộng bao dung T́nh thương chan chứa vô cùng những cho Mẹ cho cuộc sống ấm no Mẹ cho hương sắc, mẹ cho mặn nồng Ḷng mẹ như một ḍng sông Con như chiếc lá bềnh bồng nước trôi Mẹ như cả một bầu trời Ṿng tay kỳ diệu trọn đời thương con ... Mẹ là biểu tượng cao siêu Cho con tất cả thật nhiều tinh hoa Mẹ là vũ trụ bao la Ṿng tay diệu huyền thiết tha vô ngần Mẹ chịu cam khổ gian nan Mẹ vươn vai gánh phong trần thay con Bài thơ t́nh mẹ sắt son Con xin dâng hiến ngợi ca mẹ hiền
Thi nhân thăng hoa mẹ là Phật, mẹ là đấng thiên thần cứu rỗi đời con. Cho dù cha mẹ c̣n tại thế hay đă hóa ra người thiên cổ, chúng ta một ḷng thờ kính ǵn giữ cho tṛn đạo hiếu. Thi nhân, nhạc sĩ và ca sĩ ḥa điệu với nhau tạo thành âm hưởng “Bông Hồng Cài Áo” réo rắt ḷng người mà bao giờ cũng thất êm đềm thắm thiết vào da thịt. Thiền sư Nhất Hạnh đă viết những lời ca tụng mẹ tha thiết như sau: “... Mẹ! mẹ là ḍng suối dịu hiền Mẹ! mẹ là bài hát thần tiên Là bóng mát trên cao Là mắt sáng trăng sao Là ánh đuốc trong đêm khi lạc lối... Mẹ là lọn mía ngọt ngào Mẹ là nải chuối buồng cau Là tiếng dế đêm thâu Là nắng ấm nương dâu Là vốn liếng yêu thương của cuộc đời...
Lại nữa, nếu đứng trên b́nh diện tín ngưỡng của tôn giáo mà nói, mỗi tôn giáo đều có những lời ca ngợi cha –mẹ rất hay rất đẹp. Riêng tôi công tŕnh sưu tập thi ca nói về đạo hiếu có quá nhiều, ngoài sức tưởng tượng! Tuy nhiên, người viết bài này không thể đi xa hơn để ghi nhận và mô tả ảnh hưởng sâu rộng chữ hiếu trong nền thi ca Việt Nam. Bài này chỉ được xem là duyên gợi cảm và chia sẽ với bạn đọc một phần rất nhỏ trên b́nh diện thi ca rộng lớn. Hy vọng từ đó các bạn có nhiều sáng kiến hơn để khám phá kho tàng thi ca Việt Nam rất phong phú ca ngợi t́nh cha nghĩa mẹ. Những tưởng mỗi chúng ta là đứa con của mẹ tâm hồn đă dung chứa thật nhiều chất liệu thương yêu như mẹ- cha đă từng cho ta. Này anh, này chị hăy tự ḿnh cảm nhận hương vị thiêng mầu nhiệm mà cha mẹ đă trao truyền. Trong phạm vi hạn hẹp của bài này, người viết xin độc giả rộng lượng bỏ qua những ǵ chưa vừa ư.
Thưa quí vị, t́nh mẹ - cha có phải là một thứ t́nh tuyệt đối? Xin mời quư vị cùng cất cao tiếng hát bài “Tạ Ơn Sinh Thành”. Lạy tạ ơn me! sứ mệnh thiêng liêng Lời mẹ êm ái thiết tha diệu huyền Lạy tạ ơn cha vũ trụ muôn lối Hiến dâng cuộc đời vui buồn đầy vơi Lạy tạ ơn me!ï suốt đời hy sinh Cần cù năm tháng xiết bao ân t́nh Lạy ơn cha! dăi dầu mưa nắng Xá chi nhọc nhằn gieo mầm ngày mai Lạy tạ ơn mẹ! mạch máu luân lưu Con vươn sức sống từ lời mẹ ru Lạy tạ ơn cha! khuyên giải ân cần Tâm hoài nguyện ước con ḿnh thành nhân Lạy tạ ơn mẹ! t́nh những bao la Cho con ánh sáng vượt ngh́n trùng xa Lạy tạ ơn cha!, ơn thầy, ơn bạn Ơn của tổ quốc, ơn người gần xa Lạy tạ ơn mẹ!ï có mẹ trong tâm T́nh mẹ nhung gấm chứa chan vô vàn Lạy tạ ơn cha! vững ḷng đi tới Bước chân vào đời an lành thảnh thơi Lạy tạ ơn mẹ! bóng mẹ lung linh Mẹ là tia sáng chiếu soi đưa đường Lạy tạ ơn cha! sánh bằng non thái Khắc ghi trong ḷng muôn đời nào quên Công cha nghĩa mẹ con nguyền đền ơn!
Thanh Trí Cao |